Pytania z gramatyki i składni, które mogą zaskoczyć na wstępnym

Dlaczego pytania z gramatyki i składni tak często zaskakują na wstępnym

Egzamin wstępny na studia humanistyczne z języka polskiego rzadko polega na prostym „podaj definicję” albo „podkreśl orzeczenie”. Pojawiają się podchwytliwe pytania z gramatyki i składni, które sprawdzają nie tylko znajomość terminów, ale przede wszystkim umiejętność praktycznego rozpoznawania zjawisk w zdaniach. W arkuszach często trafiają się przykłady na granicy normy, zdania celowo „napompowane” wyrazami, które mają zamydlić obraz, albo fragmenty z literatury, gdzie szyk odbiega od typowego, podręcznikowego.

Największym problemem nie jest zwykle brak wiedzy, lecz automatyzm. Uczeń kojarzy: „orzeczenie – to czasownik, podmiot – kto? co?”, a potem przy pierwszym bardziej skomplikowanym zdaniu gubi się kompletnie. Pomyłki pojawiają się przy imiesłowach, przy różnicowaniu części mowy, przy składni złożonej i przy interpunkcji, która jest skutkiem zależności składniowych. Dlatego przygotowanie do wstępnego wymaga nie tylko przerobienia definicji, lecz przede wszystkim ćwiczenia analizy konkretnych przykładów.

Niżej omówione zagadnienia to typowe pola minowe: miejsca, gdzie najczęściej „strzela” punktacja na egzaminie. Zamiast abstrakcyjnych wyjaśnień pojawią się konkretne typy pytań z gramatyki i składni, które mogą zaskoczyć, oraz sposoby, jak je rozbrajać krok po kroku.

Podmiot, orzeczenie i reszta: pułapki w rozbiorze logicznym

Nieoczywiste podmioty – domyślne, szeregowe i logiczne

W szkolnych przykładach podmiot najczęściej jest prosty: „Kasia czyta książkę”. Na wstępnym zdania wyglądają znacznie mniej niewinnie. Pojawiają się konstrukcje, w których podmiot jest domyślny, szeregowy, a czasem tylko logiczny, tzn. obecny w znaczeniu, ale nie w strukturze zdania.

Warto odróżniać kilka typów, bo pytania bywają kierowane bardzo precyzyjnie, np. „wskaż zdanie z podmiotem domyślnym” albo „w którym zdaniu występuje podmiot szeregowy?”. Najpierw krótka ściąga, potem przykłady.

Pojawia się też podmiot nieokreślony („Ktoś puka do drzwi”) oraz podmiot ogólny („Mówi się, że…”). W pytaniach egzaminacyjnych lubią się one mieszać, a różnice bywają subtelne.

Podmiot domyślny – jak go wyłapać

Podmiot domyślny to jeden z najczęściej sprawdzanych elementów. Egzaminatorzy lubią zdania:

• Idę do kina.
• Napisałem wypracowanie.
• Zrobimy to jutro.

W żadnym z nich nie ma wyrażonego wprost autora czynności, ale forma orzeczenia (osoba, liczba, rodzaj) mówi, kto to jest. W zadaniach typu „wskaż zdanie, w którym występuje podmiot domyślny” trzeba więc:

1. Znaleźć orzeczenie osobowe.
2. Sprawdzić, czy obok niego stoi wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem wykonawca czynności.
3. Jeśli go nie ma, a forma czasownika wskazuje na osobę – mamy podmiot domyślny.

Pułapka: zdania w stronie biernej typu „Został pobity” – tu wykonawca jest nieokreślony, nie domyślny. Podmiotem jest „on” (ukryty w formie „został”), ale wykonawca czynności pozostaje niewskazany, więc nie mówimy o podmiocie domyślnym w sensie szkolnej klasyfikacji.

Podmiot logiczny – szczególnie lubiana mina

Podmiot logiczny to ulubione narzędzie w pytaniach z gramatyki i składni, bo często kłóci się z intuicją. W zdaniu:

Było mu zimno.

uczniowie mają odruch, by „mu” nazwać podmiotem, bo to „jemu było zimno”. Tymczasem „mu” to dopełnienie (komu? czemu?), a „było” – bezosobowe orzeczenie w 3. osobie liczby pojedynczej. Podmiotu gramatycznego tu nie ma. Można mówić tylko o „podmiocie logicznym” – osobie, której stan dotyczy. Podobnie w zdaniu:

W tym tekście mówi się o bohaterstwie.

nie ma podmiotu gramatycznego. „Mówi się” to konstrukcja bezosobowa z zaimkiem zwrotnym „się”. Wykonawca jest ogólny, nienazwany, więc pojawia się kategoria podmiotu ogólnego / logicznego. Gdy w zadaniu pada pytanie o podmiot gramatyczny, takich zdań nie należy zaznaczać.

Rodzaje orzeczeń: imienne, czasownikowe i złożone

Orzeczenie wydaje się proste, dopóki mamy formę czasownika osobowego: „czyta”, „napisał”, „będziemy pracować”. Kłopot zaczyna się przy:

• orzeczeniach imiennych,
• czasownikach modalnych („móc”, „musieć”),
• konstrukcjach z czasownikami fazowymi („zaczął”, „przestał”),
• orzeczeniach złożonych.

Orzeczenie imienne – co jest orzecznikiem, a co nie

Orzeczenie imienne składa się z łącznika (forma osobowa czasownika „być”, „zostać”, „stać się” itp.) oraz orzecznika (najczęściej rzeczownik lub przymiotnik). W rozbiorze zdania na wstępnym nierzadko pada pytanie: „wskaż część zdania określającą cechę podmiotu”. Odpowiedzią jest właśnie orzecznik.

Przykład:

Ten wiersz jest trudny.

• „jest” – łącznik (część orzeczenia imiennego),
• „trudny” – orzecznik, określa cechę podmiotu „wiersz”.

Inny przykład:

On został nauczycielem.

• „został” – łącznik,
• „nauczycielem” – orzecznik w narzędniku.

Pułapka: zdania z „być” pełniącym rolę czasownika pełnoznacznego:

On był w kinie.

Tutaj „był” jest orzeczeniem czasownikowym, a nie częścią orzeczenia imiennego. Nie ma cechy czy nazwy przypisywanej podmiotowi, jest jedynie informacja o znajdowaniu się w miejscu.

Orzeczenie złożone i modalne

Na egzaminach pojawiają się też zdania typu:

• Powinien był to zrobić.
• Mógłby napisać pracę wcześniej.
• Musieli przestać się kłócić.

W wielu opracowaniach szkolnych traktuje się takie przykłady jako orzeczenie złożone. Egzaminator, jeśli wymaga rozróżnienia, może oczekiwać odpowiedzi, że całe „powinien był zrobić”, „mógłby napisać”, „musieli przestać się kłócić” to orzeczenie, natomiast w rozbiorze tradycyjnym często podaje się po prostu czasownik w formie osobowej jako orzeczenie („powinien”, „mógłby”, „musieli”). Kluczem jest instrukcja w zadaniu. Jeśli pytanie brzmi „wskaż orzeczenie”, zwykle wystarczy forma osobowa czasownika. Jeśli mowa o „całym orzeczeniu złożonym” – trzeba podać szerszą konstrukcję.

Przydawka, dopełnienie, okolicznik – co egzaminator lubi mieszać

Rozróżnienie między przydawką, dopełnieniem a okolicznikiem bywa źródłem nerwów, zwłaszcza gdy w grę wchodzą różne przypadki i przyimki. Zasada ogólna jest prosta:

• przydawka określa rzeczownik,
• dopełnienie uzupełnia orzeczenie, odpowiada na pytania przypadków zależnych (kogo? czego? komu? czemu? itd.),
• okolicznik określa czynność (orzeczenie) pod względem miejsca, czasu, sposobu, przyczyny itd.

Przydawka a dopełnienie – pozornie podobne pytania

Porównaj dwa zdania:

• Nie lubię zimowej pogody.
• Nie lubię zimy.

W pierwszym „zimowej” to przydawka (odpowiada na pytanie „jakiej?” i określa „pogody”), w drugim „zimy” to dopełnienie (odpowiada na pytanie „czego?” w związku z „nie lubię”). Choć semantycznie oba zdania są bliskie, składniowo sytuacja jest inna.

Inna para, często sprawdzana:

• Bał się ciemnego lasu. – „ciemnego” to przydawka, „lasu” – dopełnienie.
• Bał się ciemności. – „ciemności” to dopełnienie.

Pytania egzaminacyjne lubią takie porównania i proszą np. o wskazanie zdania, w którym przymiotnik pełni funkcję przydawki, a nie części orzeczenia.

Okolicznik – nie tylko czasu i miejsca

Powszechnie kojarzy się okolicznik z miejscem („gdzie?”) i czasem („kiedy?”), ale na wstępnym mogą pojawić się pytania bardziej szczegółowe: „wskaż zdanie z okolicznikiem przyczyny / celu / sposobu”. Przykłady:

• przyczyny: Nie poszedł do szkoły z powodu choroby.
• celu: Przyszedł po książkę.
• sposobu: Odpowiadał bez zastanowienia.

Pułapka: okolicznik celu w postaci bezokolicznika:

Przyszedł, aby porozmawiać.

Cały zwrot „aby porozmawiać” pełni funkcję okolicznika celu, nie jest częścią orzeczenia, choć zawiera czasownik.

Części mowy, które mylą nawet olimpijczyków

Przymiotnik, imiesłów przymiotnikowy i imiesłów przysłówkowy

Imiesłowy są jednym z ulubionych tematów egzaminacyjnych, bo łączą gramatykę (odmiana, funkcja w zdaniu) ze składnią (typ równoważnika zdania, relacje czasowe). Nie wystarczy wiedzieć, że coś „kończy się na -ąc” albo „na -ny / -ty”. Trzeba umieć na tej podstawie rozpoznać część mowy i określić funkcję składniową.

Imiesłów przymiotnikowy a zwykły przymiotnik

Imiesłów przymiotnikowy czynny (np. „czytający”) i bierny („pisany”) odmieniają się jak przymiotniki, pełnią podobne funkcje (głównie przydawki), ale zachowują też cechy czasownika: wskazują na czynność, często można do nich dopasować dopełnienie.

Porównanie:

• czytająca książka – książka, która czyta (ktoś ją czyta – forma bierna) – raczej rzadkie znaczenie, częściej: „czytająca dziewczyna”;
• czytana książka – książka, która jest czytana.

W zdaniu:

Czytająca dziewczyna nie zwracała uwagi na hałas.

„czytająca” to imiesłów przymiotnikowy czynny, pełniący funkcję przydawki. W zadaniach egzaminacyjnych często pojawia się prośba o wskazanie zdania z imiesłowem przymiotnikowym albo o przekształcenie równoważnika z imiesłowem na pełne zdanie złożone.

Imiesłów przysłówkowy – równoczesność i uprzedniość

Imiesłów przysłówkowy czynny (końcówki: -ąc, -wszy, -łszy) oraz bierny (końcówki: -ny, -ty – ale to już przymiotnikowy) bywa mylony z przymiotnikiem. Kluczowe są pytania:

• Na jakie pytanie odpowiada? (jak? kiedy?) – okolicznik.
• Czy jest odmienny? – imiesłów przysłówkowy jest nieodmienny.

Imiesłów przysłówkowy a orzeczenie i okolicznik

Imiesłów przysłówkowy czynny (np. „czytając”) i uprzedni (np. „napisawszy”) pełni w zdaniu funkcję okolicznika, a nie orzeczenia. To szczegół, który bardzo często decyduje o punktach.

Porównanie dwóch konstrukcji pokazuje, gdzie kryje się pułapka:

• Czytając książkę, zapomniał o wszystkim.
• Gdy czytał książkę, zapomniał o wszystkim.

W pierwszym zdaniu:

• „czytając (książkę)” – imiesłów przysłówkowy czynny, okolicznik czasu / okoliczności,
• „zapomniał” – orzeczenie.

W drugim:

• „czytał” – orzeczenie w zdaniu podrzędnym,
• „zapomniał” – orzeczenie w zdaniu nadrzędnym.

Egzaminator może poprosić o wskazanie zdania z imiesłowowym równoważnikiem zdania. Będzie to wersja z „czytając książkę”, nie – „gdy czytał książkę”.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni (np. „napisawszy”, „zrobiwszy”) oznacza czynność wcześniejszą w stosunku do tej z orzeczenia:

Napisawszy wypracowanie, poszedł spać.

• „napisawszy wypracowanie” – imiesłów przysłówkowy uprzedni, okolicznik czasu (co zrobiwszy? kiedy?),
• „poszedł” – orzeczenie.

Jeśli w zadaniu pojawia się pytanie o formę osobową czasownika, tych imiesłowów nie zaznaczamy, choć pochodzą od czasownika.

Przysłówek, zaimek i wykrzyknik – drobne formy, duże kłopoty

Niewielkie wyrazy – „tak”, „nie”, „tu”, „tam”, „ach” – potrafią sprawić więcej problemów niż długie, efektowne formy. Na arkuszu pojawiają się pytania o rozpoznanie części mowy i funkcji składniowej tych krótkich, pozornie oczywistych elementów.

„Tak”, „nie”, „już” – co jest przysłówkiem, a co partykułą

Słowa „tak” i „nie” mogą pełnić różne funkcje w zależności od miejsca w zdaniu i roli znaczeniowej. Trzeba spojrzeć, czy:

• określają sposób czynności – wtedy są przysłówkami,
• wzmacniają, modyfikują wypowiedź – wtedy są partykułami,
• tworzą osobną, samodzielną wypowiedź – wtedy pełnią funkcję wyrazu odpowiadającego (poza klasycznym podziałem na części zdania).

Porównaj:

• Odpowiadał tak cicho, że ledwo go słyszeli. – „tak” określa sposób odpowiadania, jest przysłówkiem.
• Tak, pójdę z tobą. – „tak” jest samodzielną odpowiedzią, nie ma funkcji składniowej w obrębie zdania podrzędnego, bywa klasyfikowane jako wyraz modalny.
• Nie przyszedł na spotkanie. – „nie” to przysłówek zaprzeczający orzeczeniu.
• To wcale nie jest trudne. – „nie” łączy się z orzeczeniem imiennym, nadal pełni funkcję negacji.

„Już”, „właśnie”, „dopiero” także bywają źle rozpoznawane. Zwykle są to partykuły (modyfikują znaczenie zdania jako całości):

• Już to widziałem.
• Dopiero skończył lekcje.

Przy ustalaniu części mowy pomaga pytanie: czy ten wyraz da się stopniować? Czy ma znaczenie miejsca, czasu lub sposobu (typowe dla przysłówków)? Jeśli tylko wzmacnia, przesuwa, doprecyzowuje – zwykle jest partykułą.

Zaimek – tysiąc twarzy jednej części mowy

Zaimek potrafi „udawać” inną część mowy. Odmienia się jak rzeczownik, przymiotnik czy liczebnik, ale nie nazywa, tylko wskazuje albo zastępuje. To klucz, który na wstępnym rozróżnia poprawną odpowiedź od intuicyjnej.

Podstawowa pułapka: rozpoznanie, czy „mój”, „twój”, „tamten”, „któryś” to przymiotniki czy zaimki. W szkole często słyszy się klasyfikację: „zaimek przymiotny”, „zaimek liczebny” itd. – i tu powstaje zamieszanie. Wciąż jest to zaimek jako część mowy, tylko o funkcji przymiotnikowej, rzeczownikowej czy liczebnikowej.

Przykłady, które lubią pojawiać się w testach:

• To jest moja książka. – „moja” to zaimek dzierżawczy, a składniowo przydawka.
• Nie znam nikogo w tej klasie. – „nikogo” to zaimek rzeczowny, pełni funkcję dopełnienia.
• Ten uczeń zawsze mówi prawdę. – „ten” to zaimek wskazujący, przydawka.

Polecenie może brzmieć np.: „Wskaż zdanie z zaimkiem w funkcji dopełnienia” albo „z zaimkiem dzierżawczym”. Trzeba wtedy odróżnić:

• część mowy – „zaimek”,
• funkcję w zdaniu – „dopełnienie”, „przydawka”, „podmiot”.

Wykrzyknik i onomatopeja – co robią w analizie składniowej

Formy typu „ach”, „hej”, „bęc”, „buch” mogą wystąpić w tekstach literackich, dialogach, komiksach, a na wstępnym pojawiają się w zadaniach o rozpoznawanie części mowy. Wykrzykniki są nieodmienne, nie wchodzą w związki składniowe z innymi wyrazami w zdaniu. Zwykle zapisuje się je oddzielnie lub wydziela przecinkami:

• Ach, jak pięknie tu jest!
• Hej, poczekaj chwilę!

Onomatopeje (wyrazy dźwiękonaśladowcze) bywają natomiast przypisywane do różnych części mowy – zależnie od użycia. „Bum!” jako osobne wykrzyknienie to wykrzyknik, ale „buczał silnik” – tutaj „buczał” to już pełnoprawny czasownik.

Składnia zdań złożonych – pytania, które łapią na szczegółach

Zdania podrzędne okolicznikowe i przydawkowe – gdzie kończy się równoważnik

W analizie zdań złożonych egzaminatorzy chętnie pytają o rodzaj zdania podrzędnego. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy granica między przydawką a okolicznikiem się zaciera.

Porównaj dwie konstrukcje:

• Książka, którą przeczytałem, bardzo mnie wzruszyła.
• Byłem zmęczony, gdy przeczytałem książkę.

W pierwszym zdaniu:

• „którą przeczytałem” – to zdanie podrzędne przydawkowe, określa „książkę”.

W drugim:

• „gdy przeczytałem książkę” – to zdanie podrzędne okolicznikowe czasu, określa „byłem zmęczony”.

Na wstępnym może paść pytanie: „W którym zdaniu podrzędne określa rzeczownik?”. Odpowiedź: tam, gdzie jest przydawkowe (zwykle wskazują na nie zaimki „który, jaka, jaki, jakie, czyj”).

Podrzędne okolicznikowe – rozróżnienie czasu, przyczyny, celu i skutku

W klasie często wystarcza etykietka „okolicznikowe”. Na egzaminie trzeba czasem doprecyzować rodzaj: czasu, przyczyny, celu, warunku, sposobu, skutku. Kilka typowych par, między którymi lubi się mylić:

• czas: Był szczęśliwy, kiedy wrócił do domu.
• przyczyna: Był szczęśliwy, bo wrócił do domu.

Inna para:

• cel: Pojechał do miasta, aby zrobić zakupy.
• skutek: Pojechał do miasta, więc zrobił zakupy.

Słowo-klucz „aby”, „żeby”, „po to by” niemal zawsze wprowadza cel, natomiast „więc”, „dlatego” – skutek. Przy przyczynie dominują „bo”, „ponieważ”, „gdyż”. W pytaniach wielokrotnego wyboru rozpoznanie spójnika często wystarczy, by wskazać poprawną odpowiedź.

Zdania współrzędnie złożone – spójniki, które zmieniają sens

Na pozór proste zdania połączone „i”, „ale”, „lub” bywają analizowane bardzo pobieżnie. Tymczasem na wstępnym trzeba mieć w głowie nie tylko definicję, ale i kategorię semantyczną związku współrzędnego.

Łączne, przeciwstawne, rozłączne, wynikowe

Warianty, które trzeba rozróżnić:

• łączne – spójniki: „i”, „oraz”, „ani”, „ni”,
• przeciwstawne – „ale”, „lecz”, „jednak”, „a” (w znaczeniu przeciwstawienia),
• rozłączne – „lub”, „albo”, „czy”,
• wynikowe – „więc”, „zatem”, „dlatego”, „toteż”.

Przykłady, wokół których łatwo się pomylić:

• Chciał pójść na spacer, ale zaczęło padać. – związek przeciwstawny.
• Chciał pójść na spacer, więc zabrał parasol. – związek wynikowy.
• Chciał pójść na spacer i zabrał parasol. – związek łączny, spójnik sam w sobie nie pokazuje przyczyny ani skutku.

Spójniki „a” i „i” są szczególnie zdradliwe. „A” może mieć wartość przeciwstawną („Chciałem iść, a on nie chciał”) albo jedynie łączną/przeciwstawną słabą, opisując zmianę tematu („On czytał, a ona pisała”). W testach dopytujących o „zdanie współrzędnie złożone przeciwstawne” zwykle wybiera się przykłady z „ale”, „lecz”, „jednak”.

Podmiot domyślny i elipsa – gdy czegoś brak, ale naprawdę jest

W codziennej mowie ciągle opuszczamy pewne formy – szczególnie zaimek „ja”, „my”, „ty”. W tekstach literackich, dialogach, a nawet w zadaniach gramatycznych pojawiają się zdania z podmiotem domyślnym lub z elipsą innych członów.

Podmiot domyślny – gdzie go szukać

Podmiot domyślny wynika z formy orzeczenia (osoby i liczby), ale nie jest wyrażony wprost w zdaniu:

• Idę do domu. – orzeczenie w 1. osobie lp. („idę”) pozwala stwierdzić, że podmiotem jest „ja” – podmiot domyślny.
• Poszliśmy do kina. – „my” jako podmiot domyślny.

W zadaniach typu: „wskaż zdanie z podmiotem domyślnym” patrzymy na końcówki osobowe. Jeśli nie ma rzeczownika ani zaimka „ja”, „my”, „ty”, „wy”, a orzeczenie jest w 1. lub 2. osobie – mamy podmiot domyślny.

Elipsa – gdy brakuje orzeczenia, a zdanie wciąż „działa”

Elipsa to świadome opuszczenie elementu zdania, zwykle oczywistego z kontekstu. W grzecznościowych dialogach często nie powtarza się orzeczenia:

• Idziesz jutro na zajęcia?
• Tak, (idę).

Drugie zdanie w pełnej wersji miałoby orzeczenie „idę”, ale zostaje ono domyślne. W analizie składniowej zdań z tekstu egzaminacyjnego nie wypełniamy elipsy „w głowie” – podkreślamy tylko to, co jest w zapisie. Jeśli w przykładzie pojawia się jedynie „Tak.”, nie ma tam ani podmiotu, ani orzeczenia – to wykrzyknikowa wypowiedź równoważnikowa.

Interpunkcja a składnia – znaki, które zmieniają odpowiedź

Przecinki przy zdaniach podrzędnych i wtrąceniach – granice, które trzeba zobaczyć

Pytania interpunkcyjne często łączą się z analizą składniową. Bez rozpoznania, gdzie kończy się zdanie podrzędne, trudno poprawnie wstawić przecinki – a błędny przecinek potrafi zmienić ocenę całego zadania.

Podstawowy schemat przy zdaniach podrzędnych jest prosty:

• Zrobię to, kiedy będę mieć czas.
• Kiedy będę mieć czas, zrobię to.

Gdy zdanie podrzędne jest w środku zdania nadrzędnego, wydzielamy je przecinkami z obu stron:

• Zrobię to, kiedy będę mieć czas, i wyślę ci wynik.

W ćwiczeniach egzaminacyjnych łatwo przeoczyć „drugi” przecinek po podrzędnym – szczególnie wtedy, gdy po nim pojawia się spójnik „i”, „a”, „ale”. Tymczasem poprawnie będzie tak:

• Wrócę, kiedy skończę pracę, i zadzwonię.

Nie stawia się natomiast przecinka między orzeczeniami w konstrukcjach typu:

• Usiadł i zaczął pisać.

Mamy tu wspólny podmiot („on”) i dwa orzeczenia połączone spójnikiem „i” – klasyczny przykład równorzędnych orzeczeń bez przecinka. W testach często miesza się takie zdania z tymi, w których spójnik łączy już całe zdania składowe:

• Usiadł i zaczął pisać list. – jedno zdanie, dwa orzeczenia, przecinka brak.
• Usiadł przy biurku, i zaczął pisać list. – tu przecinek bywa błędny: sugeruje dwa zdania składowe, choć konstrukcja wciąż jest jednorodna.
• Usiadł przy biurku, a potem zaczął pisać list. – „a potem” silniej oddziela czynności, przecinek jest naturalny (ale zwykle zapisujemy: Usiadł przy biurku i potem zaczął pisać list. – bez przecinka).

Wtrącenia, dopowiedzenia i równoważniki w nawiasach

Drugą grupą „podchwytliwych” miejsc są wtrącenia i dopowiedzenia. W zdaniach z podrzędnym przydawkowym dopowiedzenie bywa mylone z częścią zdania składowego:

• Film, który wczoraj obejrzałem, był naprawdę dobry. – przydawkowe, przecinki obowiązkowe.
• Film – przyznam szczerze – był naprawdę dobry. – dopowiedzenie, wydzielone myślnikami.

W poleceniach typu „wskaż zdanie z dopowiedzeniem” szukajmy konstrukcji odcinanych parą przecinków, myślników lub nawiasów, które można całkowicie wyrzucić, nie zmieniając gramatycznej budowy zdania:

• Spotkanie, jak wszyscy przewidywali, zakończyło się szybko.
• Spotkanie (jak wszyscy przewidywali) zakończyło się szybko.

Bez dopowiedzenia zdanie brzmi poprawnie: Spotkanie zakończyło się szybko. Dopowiedzenie nie jest ani podmiotem, ani dopełnieniem głównym, tylko dodatkowym komentarzem nadawcy.

Związek zgody, rządu i przynależności – typy połączeń, które egzaminatorzy lubią testować

W zadaniach z zakresu składni frazy (związków między wyrazami) pojawiają się trzy podstawowe typy: zgoda, rząd oraz przynależność. Kluczem jest to, jakie cechy przejmuje wyraz podrzędny.

Związek zgody – kiedy wyraz „podporządkowany” się odmienia

Związek zgody występuje wtedy, gdy wyraz określający dostosowuje się formą gramatyczną (przypadek, rodzaj, liczba) do wyrazu określanego:

• ładna książka – „ładna” zgadza się z „książka”: rodzaj żeński, liczba pojedyncza, mianownik.
• polskie miasta – „polskie” – rodzaj nijaki/liczba mnoga, mianownik lub biernik, tak jak „miasta”.
• ta dziewczyna – „ta” dopasowane do „dziewczyna”.

Najczęściej będzie to relacja rzeczownik + przymiotnik (lub imienny zaimek, liczebnik). W poleceniach egzaminacyjnych pytanie może brzmieć: „W którym zestawie wyrazów występuje związek zgody?”. Szukamy wtedy par, w których wyraźnie widać dopasowanie formy fleksyjnej.

Związek rządu – kto „rządzi” przypadkiem

Rząd polega na tym, że wyraz nadrzędny narzuca przypadek wyrazowi podrzędnemu, sam się przy tym nie zmieniając. Najczęściej rząd tworzą czasowniki z rzeczownikami:

• szukać kluczy – „szukać” wymaga dopełniacza.
• pamiętać o sprawie – „pamiętać” wymaga konstrukcji z przyimkiem „o” i miejscownikiem.
• uczyć się polskiego – „uczyć się” łączy się z dopełniaczem.

Rząd pojawia się też przy rzeczownikach i przymiotnikach, które „ciągną” określony przypadek:

• marzenie o wakacjach,
• pewny siebie.

W odróżnieniu od zgody, wyraz określający (np. „o wakacjach”) nie dopasowuje rodzaju czy liczby, tylko przyjmuje narzucony przypadek (i ewentualnie przyimek).

Związek przynależności – luźne połączenia bez narzuconej formy

Przynależność pojawia się tam, gdzie wyraz podrzędny jest zwykle przysłówkiem, bezokolicznikiem lub rzeczownikiem w funkcji luźnego dodatku – bez wyraźnej zgody ani rządu:

• widocznie spieszył się,
• bardzo ładny – „bardzo” nie narzuca żadnego przypadku, jedynie wzmacnia cechę,
• szedł w milczeniu – w wielu opracowaniach: przynależność, bo przyimek „w” z rzeczownikiem tworzą luźniejszy okolicznik niż typowe „marzenie o czymś”.

W praktyce szkolnej rząd i przynależność bywają mylone. W testach kluczem bywa rozpoznanie, czy dana forma jest wymagana przez wyraz nadrzędny (rząd), czy tylko go modyfikuje (przynależność).

Imiesłowy – część mowy, funkcja w zdaniu i przecinki

Imiesłowy pojawiają się w tekstach bardzo często, ale uczniowie zwykle skupiają się na tym, „jak się je robi”, zamiast na ich roli w zdaniu. Tymczasem na wstępnym można spotkać zadania, w których trzeba rozpoznać rodzaj imiesłowu, jego funkcję składniową albo uzasadnić użycie przecinka.

Imiesłowy przymiotnikowe – bierne i czynne

Imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się jak przymiotniki, odpowiadają na pytania jaki? jaka? jakie? i pełnią w zdaniu głównie funkcję przydawki:

• dom zbudowany w zeszłym roku – imiesłów przymiotnikowy bierny,
• uczeń czytający książkę – imiesłów przymiotnikowy czynny.

Rozróżnienie na bierne i czynne opiera się na stronie czasownika:

• czynne – „ktoś coś robi”: czytający, piszący, biegający,
• bierne – „coś jest robione”: czytany, pisany, budowany.

W analizie zdania pytanie może dotyczyć części mowy (imiesłów przymiotnikowy) lub funkcji (przydawka). W przykładach typu: Zaskoczony spojrzał na zegarek – imiesłów zachowuje się jak orzecznik przymiotnikowy, ale często oznacza chwilowy stan. W niektórych kluczach egzaminacyjnych konstrukcja ta bywa uznawana za orzeczenie imienne w skróconej postaci (Był zaskoczony, spojrzał na zegarek).

Imiesłowy przysłówkowe – współczesne i uprzednie

Imiesłowy przysłówkowe nie odmieniają się, odpowiadają na pytania okoliczników (jak? kiedy?), tworzą więc w zdaniu różne okoliczniki (sposobu, czasu, przyczyny):

• Idąc do domu, myślał o egzaminie. – imiesłów przysłówkowy współczesny (czynność równoczesna).
• Zjadłszy obiad, poszedł na spacer. – imiesłów przysłówkowy uprzedni (czynność wcześniejsza).

W pytaniach o interpunkcję ważne jest, że imiesłowowy równoważnik zdania (konstrukcja z imiesłowem przysłówkowym) zwykle wydziela się przecinkiem:

• Wracając z zajęć, wstąpił do sklepu.
• Wstąpił do sklepu, wracając z zajęć.

Wyjątki pojawiają się w bardzo utrwalonych połączeniach, np. nie licząc, pomijając, ale w pracach egzaminacyjnych bezpieczniej jest zakładać przecinek przy każdym takim imiesłowie, jeśli rozwija się z niego osobna czynność.

Imiesłów przysłówkowy a błąd logiczny

Typowe zadanie polega na wykryciu błędu składu zdania imiesłowowego. Konstrukcja z imiesłowem wymaga, by podmiot obu czynności był ten sam. Zobacz dwa przykłady:

• Idąc ulicą, zobaczyłem kolegę. – poprawne: „idąc” i „zobaczyłem” odnosi się do „ja”.
• Idąc ulicą, padał deszcz. – błędne: kto idzie? deszcz?

Podobne zadanie może wymagać: „wskaż zdanie zawierające błąd składniowy związany z użyciem imiesłowu przysłówkowego” – szukamy zdań, w których imiesłów przypisany jest do niewłaściwego podmiotu albo taki podmiot w ogóle nie występuje.

Orzeczenie imienne i czasownikowe – co jest orzeczeniem, a co tylko dodatkiem

Przy analizie składniowej częstą trudnością jest rozróżnienie, kiedy mamy orzeczenie czasownikowe, a kiedy orzeczenie imienne. Różnica wydaje się szkolna, ale pytania na wstępnym wymagają precyzji.

Orzeczenie czasownikowe – jedna forma, jeden komunikat

Orzeczenie czasownikowe to zwykły, osobowy czasownik w formie osobowej:

• Czytam książkę.
• Wczoraj byłem w kinie. – tu „byłem” oznacza samo „przebywanie gdzieś”, więc jest orzeczeniem czasownikowym.

Czasownik „być” sam w sobie może tworzyć orzeczenie czasownikowe, jeśli nie ma orzecznika (nie łączy się z przymiotnikiem, rzeczownikiem, liczebnikiem).

Orzeczenie imienne – łącznik i orzecznik

Orzeczenie imienne składa się z dwóch elementów:

• łącznik – zwykle forma czasownika „być”, rzadziej „zostać”, „stać się”, „wydawać się”,
• orzecznik – zwykle przymiotnik, rzeczownik, liczebnik, zaimek.

Przykłady:

• Był zmęczony. – „był” (łącznik) + „zmęczony” (orzecznik).
• Został nauczycielem. – „został” + „nauczycielem”.
• Ona jest tą osobą.

W zadaniach pojawiają się pytania o to, co pełni funkcję orzecznika. W zdaniu Dziecko jest mądre orzecznikiem będzie przymiotnik „mądre”; w zdaniu Dziecko jest moje – zaimek dzierżawczy „moje”. Część mowy może być różna, funkcja – ta sama.

Składnia grupy podmiotu – liczba mnoga i kłopotliwe „z”

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie zagadnienia z gramatyki i składni najczęściej pojawiają się na egzaminie wstępnym z polskiego?

Na egzaminach wstępnych na studia humanistyczne z języka polskiego bardzo często pojawiają się pytania o podmiot (zwłaszcza domyślny, logiczny, ogólny, nieokreślony), rodzaje orzeczeń (imienne, czasownikowe, złożone, z czasownikami modalnymi) oraz rozróżnienie przydawki, dopełnienia i okolicznika.

Egzaminatorzy lubią konstruować zdania „graniczne” – na pozór proste, ale z nietypowym szykiem, stroną bierną, imiesłowami czy wyrażeniami przyimkowymi. Dlatego samo „wkuwanie” definicji nie wystarcza; kluczowa jest praktyka w rozbiorze zdań o różnym stopniu komplikacji.

Jak rozpoznać podmiot domyślny w zdaniu?

Podmiot domyślny występuje wtedy, gdy wykonawca czynności nie jest zapisany wprost, ale wynika z formy orzeczenia (osoba, liczba, rodzaj). Typowe przykłady to: „Idę do kina.”, „Napisałem wypracowanie.”, „Zrobimy to jutro.” – w każdym z tych zdań wiadomo, kto wykonuje czynność, choć nie ma wyrażonego rzeczownikiem lub zaimkiem podmiotu.

Żeby go rozpoznać:

• znajdź orzeczenie osobowe (czasownik odmienny przez osoby),
• sprawdź, czy obok stoi wyrażony podmiot (rzeczownik, zaimek),
• jeśli go brak, a forma czasownika wskazuje osobę – mamy do czynienia z podmiotem domyślnym.

Uwaga na zdania w stronie biernej typu „Został pobity” – tu wykonawca czynności jest nieokreślony, a nie domyślny w sensie szkolnej klasyfikacji.

Czym się różni podmiot logiczny od podmiotu gramatycznego?

Podmiot gramatyczny to ten, który jest normalnie wyrażony w strukturze zdania (rzeczownik, zaimek w mianowniku itp.). Podmiot logiczny natomiast istnieje tylko w znaczeniu – wiemy, kogo dotyczy stan lub czynność, ale w budowie zdania nie ma typowego podmiotu w mianowniku.

Przykład: „Było mu zimno.” – „mu” nie jest podmiotem (to dopełnienie: komu? czemu?), a forma „było” jest bezosobowa. Mówimy tu o podmiocie logicznym, bo stan „zimno” dotyczy konkretnej osoby, ale nie ma podmiotu gramatycznego. Podobnie w zdaniu „W tym tekście mówi się o bohaterstwie” – konstrukcja bezosobowa, brak podmiotu gramatycznego, występuje podmiot ogólny/logiczny.

Jak odróżnić orzeczenie imienne od czasownikowego?

Orzeczenie czasownikowe to sam czasownik w formie osobowej, który niesie pełne znaczenie, np. „On był w kinie.” – „był” informuje o przebywaniu w miejscu i samodzielnie tworzy orzeczenie. Orzeczenie imienne składa się z łącznika (najczęściej forma „być”, „zostać”, „stać się”) oraz orzecznika (rzeczownik, przymiotnik itp.), który nazywa cechę, stan lub funkcję podmiotu.

Przykłady orzeczenia imiennego:

• „Ten wiersz jest trudny.” – „jest trudny” to orzeczenie imienne (łącznik „jest” + orzecznik „trudny”),
• „On został nauczycielem.” – „został nauczycielem” (łącznik „został” + orzecznik „nauczycielem”).

Jeśli „być” nie wprowadza cechy czy nazwy podmiotu, lecz tylko informuje np. o miejscu („był w domu”), traktujemy je jako orzeczenie czasownikowe.

Jak rozróżnić przydawkę od dopełnienia w zdaniu?

Przydawka zawsze określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? czyj? który? ile? np. „zimowej pogody” – „zimowej” to przydawka, bo określa rzeczownik „pogody”. Dopełnienie natomiast uzupełnia orzeczenie i odpowiada na pytania przypadków zależnych (kogo? czego? komu? czemu? co? z kim? z czym? o kim? o czym?).

Porównaj:

• „Nie lubię zimowej pogody.” – „zimowej” to przydawka, „pogody” to dopełnienie (czego? nie lubię?),
• „Nie lubię zimy.” – „zimy” to dopełnienie (czego? nie lubię?).

Podobnie: „Bał się ciemnego lasu.” – „ciemnego” (przydawka) + „lasu” (dopełnienie); „Bał się ciemności.” – „ciemności” to samo dopełnienie. Na egzaminie często prosi się o wskazanie zdania, w którym przymiotnik pełni funkcję przydawki, a nie dopełnienia.

Jak uczyć się do pytań z gramatyki i składni, żeby nie dać się złapać na „podchwytliwe” zdania?

Najważniejsza jest praca na przykładach, zwłaszcza takich, które wykraczają poza proste, szkolne zdania. Warto:

• rozwiązywać zadania z poprzednich egzaminów i arkuszy próbnych,
• treningowo robić pełny rozbiór logiczny i gramatyczny zdań (podmiot, orzeczenie, określenia),
• szczególnie ćwiczyć zdania bezosobowe, stronę bierną, konstrukcje z „się” i formy z imiesłowami.

Dobrze jest też porównywać pary bardzo podobnych zdań, w których zmiana jednego słowa lub szyku powoduje zmianę funkcji składniowej (np. przydawka vs dopełnienie). To uczy uważności, której egzaminatorzy dokładnie oczekują.

Co warto zapamiętać

• Pytania z gramatyki i składni na egzaminie wstępnym są podchwytliwe: rzadko sprawdzają definicje, częściej wymagają praktycznej analizy nietypowych, „napompowanych” zdań i konstrukcji na granicy normy.
• Najczęstsze błędy wynikają z automatyzmu szkolnych skojarzeń (np. „orzeczenie = czasownik”), które zawodzą przy imiesłowach, złożonych zdaniach i nietypowym szyku, dlatego kluczowe jest ćwiczenie na konkretnych przykładach.
• Podmiot ma wiele odmian (gramatyczny, domyślny, szeregowy, logiczny, nieokreślony, ogólny), a zadania egzaminacyjne często wymagają ich precyzyjnego rozróżnienia na podstawie formy orzeczenia i obecności/nieobecności wykonawcy czynności w zdaniu.
• Podmiot domyślny rozpoznaje się po formie orzeczenia osobowego, gdy brak wyrażonego rzeczownikiem/zaimkiem wykonawcy; trzeba go odróżniać od konstrukcji bezosobowych i strony biernej, w których wykonawca jest nieokreślony, a nie „domyślny”.
• Podmiot logiczny pojawia się tam, gdzie w strukturze zdania brak podmiotu gramatycznego, ale znaczenie wskazuje na wykonawcę lub „doświadczającego” stanu; w zadaniach trzeba odróżniać pytania o podmiot gramatyczny od tych o podmiot logiczny lub ogólny.

Te artykuły też mogą Cię zaciekawić:

• 

  Jak rozpoznać „podchwytliwe” pytanie?

• 

  Jak rozpoznawać podchwytliwe pytania z biologii?

• 

  Jak rozpoznać pytanie podchwytliwe na egzaminie?

• 

  Jak poprawnie konstruować zdania w języku niemieckim…

• 

  Najczęstsze konstrukcje zdaniowe na maturze z niemieckiego

• 

  Jak poprawnie konstruować niemieckie zdania egzaminacyjne?