Dlaczego niektóre pojęcia z historii tak bardzo mylą ósmoklasistów?
Problemy z pojęciami historycznymi w ósmej klasie nie biorą się z braku inteligencji, tylko z tego, że język historii jest specyficzny. Jedno słowo może mieć kilka znaczeń, inne brzmią podobnie, a część jest oderwana od codziennego życia. Do tego dochodzą definicje z podręczników, które często są zbyt ogólne albo za bardzo naukowe.
Ósmoklasiści mylą pojęcia głównie dlatego, że:
pojęcia są do siebie podobne brzmieniowo (np. hołd pruski – rozbiór Prus, konstytucja marcowa – konstytucja kwietniowa),
opisują zbliżone procesy (np. unifikacja i centralizacja, kryzys gospodarczy i inflacja),
pojawiają się w odległych epokach, które zlewają się w jedną „dawną historię”,
są używane bez konkretnego przykładu – zostają wtedy martwą definicją do wykucia.
Najskuteczniejszy sposób na opanowanie trudnych pojęć to zrozumienie ich na prostych obrazach i przykładach, a dopiero później dopasowanie „szkolnej” definicji. Poniżej zebrane są pojęcia z historii, które najczęściej mylą ósmoklasistów, z prostymi wyjaśnieniami, porównaniami i skojarzeniami.
Państwo, naród, społeczeństwo – podobne, a jednak różne
Państwo – granice, władza, prawo
Państwo to nie tylko terytorium na mapie. To zorganizowana wspólnota ludzi żyjących na określonym obszarze, która ma władzę i prawo. Żeby można było mówić o państwie, potrzebne są trzy elementy:
terytorium – określony obszar z granicami,
ludność – ludzie mieszkający na tym obszarze,
władza – ktoś (lub jakiś organ), kto rządzi, wydaje prawa i ma instytucje, które te prawa egzekwują (np. sądy, wojsko, policja).
Praktyczny trop na testy: gdy w zadaniu jest mowa o granicach, rządzie, sejmie, królu, konstytucji, armii – prawie zawsze chodzi o państwo. Nawet jeśli nie ma tego słowa w treści, można je dopowiedzieć.
Naród – wspólnota ludzi, niekoniecznie z własnym państwem
Naród to wspólnota ludzi połączona wspólnym pochodzeniem, językiem, kulturą, historią i często religią. Naród może mieć własne państwo (jak Polacy – Polska), ale nie musi. Dlatego np. w XIX wieku mówi się o narodzie polskim, chociaż państwa polskiego nie było na mapie z powodu rozbiorów.
Kluczowy element narodu to poczucie „my” – ludzie czują, że należą do tej samej wspólnoty, mają wspólne symbole, święta, bohaterów historycznych. W zadaniach egzaminacyjnych wskazówkami, że chodzi o naród, są słowa: tożsamość, kultura, tradycja, język ojczysty, dążenie do niepodległości.
Społeczeństwo – wszyscy ludzie żyjący na danym obszarze
Społeczeństwo to pojęcie szersze i bardziej „codzienne”. Oznacza ogół ludzi mieszkających na jakimś obszarze, połączonych różnymi więziami (gospodarczymi, kulturowymi, politycznymi). Mówi się np. o społeczeństwie polskim, społeczeństwie stanowym, społeczeństwie informacyjnym.
Społeczeństwo można podzielić na grupy: chłopów, mieszczan, szlachtę, inteligencję, robotników itd. W zadaniach, gdzie mowa o warstwach społecznych, strukturze społecznej, zmianach w życiu ludzi, chodzi właśnie o społeczeństwo.
Proste porównanie: państwo, naród i społeczeństwo
Pojęcie
Najprostsze skojarzenie
Kluczowe słowa w zadaniach
Państwo
granice + rząd + prawo
konstytucja, król, sejm, granice, armia
Naród
wspólna kultura i język
tożsamość, tradycja, język, dążenie do niepodległości
Monarchia to taki ustrój, w którym na czele państwa stoi król, cesarz, książę, car, sułtan – czyli monarcha. Najważniejsza cecha: władza zwykle jest dziedziczna (przechodzi w ramach rodziny). Przykłady z programu:
Królestwo Polskie za Piastów i Jagiellonów,
monarchia absolutna Ludwika XIV we Francji,
carat w Rosji.
Republika (rzeczpospolita) to ustrój, w którym głową państwa jest wybieralny urzędnik (najczęściej prezydent, kiedyś np. konsul w Rzymie). Władza nie jest dziedziczna, teoretycznie należy do obywateli. Przykłady:
Rzeczpospolita Obojga Narodów,
II Rzeczpospolita (Polska w latach 1918–1939),
III Rzeczpospolita (współczesna Polska).
Demokracja a dyktatura – kto naprawdę rządzi
Demokracja to ustrój, w którym obywatele mają realny wpływ na władzę, głównie poprzez wolne wybory, pluralizm polityczny (wiele partii) i prawa obywatelskie (wolność słowa, zgromadzeń itd.). Przykłady:
demokracja ateńska (choć ograniczona do mężczyzn–obywateli),
współczesne państwa demokratyczne, m.in. Polska po 1989 r.
Dyktatura to sytuacja, w której realną władzę ma jedna osoba lub wąska grupa, często opierając się na wojsku, policji, partii. Wybory, jeśli są, zwykle są kontrolowane i nieuczciwe. Cechą typową są ograniczenia wolności obywateli. Przykłady:
Monarchia konstytucyjna, absolutna i parlamentarna
Radzą sobie na ogół z „monarchią”, natomiast szczegółowe określenia zaczynają mieszać się w głowie. Warto uporządkować to w jednym obrazie:
Monarchia absolutna – monarcha ma prawie całą władzę, nie ma realnej kontroli. Skojarzenie: Ludwik XIV – „Państwo to ja”.
Monarchia konstytucyjna – władzę monarchy ogranicza konstytucja. Król nadal jest ważny, ale nie rządzi samowolnie. Przykład: Anglia po „chwalebnej rewolucji” (1688).
Monarchia parlamentarna – król jest głową państwa, ale realną władzę ma parlament i rząd. Monarchia staje się w praktyce symboliczna (np. współczesna Wielka Brytania).
Na egzaminie dużo punktów ucieka, gdy nie zauważa się, kto ma najwięcej władzy. Zadawaj sobie przy czytaniu tekstu: kto decyduje? Król? Parlament? Jeden przywódca? Społeczeństwo w wyborach?
Reformacja, kontrreformacja, rewolucje – podobne słowa, inne zjawiska
Reformacja – rozłam w Kościele zachodnim
Reformacja to ruch religijny XVI wieku, który rozpoczął się od wystąpienia Marcina Lutra w 1517 r. Celem była początkowo naprawa Kościoła katolickiego, ale skutkiem ubocznym stał się podział chrześcijaństwa zachodniego na różne wyznania:
luteranizm (Niemcy, Skandynawia),
kalwinizm (Szwajcaria, Niderlandy, część Francji, Polska – różnowiercy),
anglikanizm (Anglia).
Najważniejsze punkty reformacji: krytyka odpustów, bogactwa Kościoła, roli papieża, nacisk na Biblię i indywidualną wiarę.
Kontrreformacja – reakcja Kościoła katolickiego
Kontrreformacja (zw. też reformą katolicką) to odpowiedź Kościoła katolickiego na reformację. To nie jest kolejna „odmiana protestantyzmu”, tylko wzmocnienie i odnowa katolicyzmu. Główne elementy:
powstanie zakonu jezuitów, który zajął się m.in. edukacją,
wzmocnienie inkwizycji i cenzury (np. indeks ksiąg zakazanych).
Najprostsze skojarzenie: reformacja – protestanci „od Kościoła odchodzą”, kontrreformacja – Kościół katolicki „kontratakuje” i się reformuje.
Rewolucja a ewolucja – tempo zmian
Rewolucja to gwałtowne, szybkie i głębokie zmiany, zwykle w polityce lub gospodarce. Często wiąże się z przemocą, obaleniem starej władzy, buntami, powstaniami. Przykłady:
rewolucja francuska 1789,
rewolucja październikowa 1917 w Rosji,
rewolucja przemysłowa (choć trwała wiele dziesięcioleci, to zmiany były tak głębokie, że nazywa się je rewolucją).
Ewolucja oznacza powolne, stopniowe zmiany. W historii często mówi się o „ewolucji ustroju” czy „ewolucji systemu”. W zadaniach egzaminacyjnych słowo „ewolucja” rzadziej występuje jako termin kluczowy, ale warto rozumieć różnicę.
Unia, rozbiory, hołdy – kłopotliwe słowa z historii Polski
Unia personalna a realna – kiedy państwa są razem
Unia to związek co najmniej dwóch państw. W historii Polski najważniejsze są dwa typy unii polsko-litewskiej:
Unia personalna – wspólny władca, ale osobne państwa. Każde ma własne prawo, skarb, urzędy. Wspólna jest tylko osoba króla/wielkiego księcia. Przykład: unia w Krewie (1385) – Polska i Litwa mają wspólnego władcę (Władysława Jagiełłę).
Unia realna – wspólny władca i wspólne instytucje, np. sejm, polityka zagraniczna. Państwa są mocniej złączone. Przykład: unia w Lublinie (1569) – powstaje Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Prosty obraz: unia personalna to „dwa domy z jednym właścicielem”; unia realna – „dwa domy po remoncie, połączone w jeden większy”.
Rozbiory Polski – nie „podział”, lecz zniknięcie państwa
Rozbiory Polski to trzykrotny podział terytorium Rzeczypospolitej między Rosję, Prusy i Austrię w latach:
1772 – I rozbiór,
1793 – II rozbiór,
1795 – III rozbiór.
Po III rozbiorze państwo polskie zniknęło z mapy. To ważne: naród polski nadal istniał, ale państwa – już nie. Dlatego w XIX w. mówi się o: „Polakach pod zaborami”, „ziemiach polskich w zaborze rosyjskim/pruskim/austriackim”.
Hołd pruski – nie to samo, co rozbiór
Dwa pojęcia, które wyjątkowo często się mylą:
Hołd pruski – kto komu był poddany
Hołd pruski z 1525 r. to uroczyste uznanie zwierzchności króla polskiego przez Albrechta Hohenzollerna, władcę Prus Książęcych. Działo się to na rynku w Krakowie, przed Zygmuntem Starym. Najważniejsze elementy:
państwo zakonne w Prusach zostało świeckim księstwem – Prusami Książęcymi,
Albrecht został lennikiem króla Polski – składał mu przysięgę wierności,
Prusy Książęce uznały zwierzchność Polski, a nie ją rozbierały.
Najczęstszy błąd: uczniowie mylą hołd pruski z rozbiorami i piszą, że wtedy „Prusy zabrały ziemie Polsce”. Jest dokładnie odwrotnie – w 1525 r. Prusy były zależne od Polski, a w rozbiorach (XVIII w.) to Prusy, już silne, brały udział w podziale Rzeczypospolitej.
Jeśli w zadaniu widzisz słowa: hołd, lennik, przysięga wierności, Zygmunt Stary, 1525 – chodzi o hołd pruski, nie o rozbiory.
Powstania a wojny – kiedy kto zaczyna
Często miesza się pojęcia powstanie i wojna. Na pozór podobne (walka zbrojna), ale sens jest inny.
Powstanie – zbrojny bunt ludności przeciwko istniejącej władzy. Inicjatorami są zwykle obywatele, poddani, naród. Przykłady:
powstanie listopadowe (1830–1831) przeciwko Rosji,
powstanie styczniowe (1863–1864),
powstania śląskie (1919–1921) – ludność Górnego Śląska przeciw Niemcom.
Wojna – zbrojny konflikt między państwami lub blokami państw. Decyzję podejmują władze państwowe. Przykłady:
I wojna światowa (1914–1918),
II wojna światowa (1939–1945),
wojna polsko-bolszewicka (1919–1921).
Drobna wskazówka: w powstaniu buntuje się część mieszkańców przeciw istniejącej władzy (zaborcy, okupantowi, rządowi). W wojnie walczą całe państwa, mają oficjalne armie, wypowiedzenie wojny, sojusze.
Okupacja, kolaboracja, konspiracja – słowa z czasów wojny
Okupacja – obce wojsko na terenie państwa
Okupacja oznacza wojskowe zajęcie terytorium przez obce państwo i sprawowanie tam władzy. Nie musi oznaczać formalnego przyłączenia tych ziem do okupanta – chodzi o faktyczne rządzenie.
W historii Polski najczęściej mówimy o:
okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej (m.in. Generalne Gubernatorstwo),
okupacji sowieckiej wschodnich terenów Polski po 17 września 1939 r.
Kiedy w źródle pojawiają się słowa: zakaz języka polskiego, godzina policyjna, terror, wysiedlenia, obóz koncentracyjny – opis dotyczy zwykle okupacji, a nie „samej wojny na froncie”.
Kolaboracja – współpraca z okupantem
Kolaboracja (współpraca) to świadome pomaganie okupantowi, np. Niemcom, w czasie wojny. Może to być:
wydawanie ludzi gestapo lub NKWD,
udział w administracji okupanta,
wspieranie propagandy okupacyjnej.
W kontekście II wojny światowej kolaboracja miała zwykle bardzo negatywny wydźwięk – zdrada własnego narodu, interesów państwa. Jeśli w zadaniu mowa o władzach sprzyjających okupantowi, donosach, policji współpracującej z wrogiem, to zwykle chodzi o kolaborację.
Konspiracja – tajna działalność w podziemiu
Konspiracja to tajna działalność przeciw okupantowi. Tu pojawiają się takie elementy jak:
podziemne państwo – struktury władz, sądów, tajne organizacje,
tajne nauczanie,
akcje dywersyjne, sabotaż, wywiad.
Najważniejszym przykładem jest Polskie Państwo Podziemne i Armia Krajowa podczas II wojny światowej. Dla egzaminu kluczem są słowa: tajna organizacja, pseudonimy, meldunki, rozkaz, okupant, zakazana działalność – wtedy chodzi o konspirację, nie o legalne partie czy stowarzyszenia.
Sojusze, pakty, blokady – dyplomacja i polityka międzynarodowa
Sojusz i pakt – umowy między państwami
W testach często pojawiają się nazwy: pakt Ribbentrop–Mołotow, traktat wersalski, Triple Entente, a uczniowie wrzucają wszystko do jednego worka. Trzeba odróżnić kilka pojęć.
Sojusz – porozumienie państw, najczęściej dotyczące wspólnej obrony lub współpracy politycznej. Przykłady:
Trójprzymierze i Trójporozumienie przed I wojną światową,
NATO po II wojnie (sojusz wojskowy).
Pakt – formalna umowa międzynarodowa, często o konkretnym celu (np. o nieagresji, o pomocy). Słowo brzmi „poważniej”, ale nie zawsze oznacza coś dobrego. Przykłady:
pakt Ribbentrop–Mołotow (1939) – układ Niemiec z ZSRR o nieagresji, z tajnym protokołem o podziale stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej,
pakt Brianda–Kellogga (1928) – potępiał wojnę jako środek polityki.
W praktyce: sojusz kojarz raczej z „przyjaźnią wojskową”, pakt – z konkretną umową, czasem także między wrogami (jak Niemcy i ZSRR).
Blokada i embargo – odcinanie przeciwnika
W zadaniach dotyczących wojen lub konfliktów gospodarczych pojawiają się jeszcze inne terminy:
Blokada – odcięcie państwa od dostaw (zwłaszcza morskich), aby osłabić jego gospodarkę i armię. Przykład: blokada kontynentalna Napoleona przeciwko Wielkiej Brytanii; blokada Niemiec na morzu w czasie I wojny światowej.
Embargo – zakaz handlu z danym państwem lub sprzedaży do niego określonych towarów. Często to narzędzie nacisku politycznego w czasach pokoju.
Jeżeli w źródle mowa o odcięciu portów, flocie, która nie przepuszcza statków – chodzi o blokadę. Gdy pojawiają się sformułowania typu zakaz eksportu, zakaz sprzedaży broni, sankcje – to zwykle embargo.
Feudalizm to system społeczno-gospodarczy średniowiecza i czasów nowożytnych, oparty na ziemi i osobistej zależności.
Podstawą bogactwa jest ziemia.
Ważne grupy: feudałowie (rycerstwo, możnowładcy) i chłopi.
Chłopi są przywiązani do ziemi, odrabiają pańszczyznę, płacą czynsze, oddają część plonów.
Feudalizm to nie tylko gospodarowanie, ale też drabina zależności: król – możni – rycerze – chłopi. W źródłach szukaj słów: lenno, wasal, senior, pańszczyzna, folwark, przywiązanie do ziemi.
Kapitalizm – prywatna własność i zysk
Kapitalizm to system gospodarczy, w którym kluczowe są:
prywatna własność (fabryk, ziemi, sklepów itp.),
dążenie do zysku,
konkurencja między przedsiębiorcami,
rynek, który reguluje ceny i produkcję.
Rozwój kapitalizmu kojarzy się z rewolucją przemysłową, fabrykami, koleją, mieszczaństwem, robotnikami. W zadaniach pojawią się wtedy takie słowa jak: fabryka, burżuazja, proletariat, wolny rynek, inwestycje.
Socjalizm a komunizm – idea a praktyka
Socjalizm to kierunek polityczny i gospodarczy, który zakłada dążenie do większej równości społecznej, ograniczania wielkich nierówności majątkowych, większej roli państwa w gospodarce i opieki nad obywatelami.
Komunizm (w ujęciu Marksa) był radykalną wersją socjalizmu – zakładał wspólną własność środków produkcji (fabryk, ziemi) i brak klas społecznych. W praktyce w XX w. „komunizmem” nazywa się systemy takie jak ZSRR czy PRL, chociaż faktycznie były to państwa socjalistyczne z dyktatorską władzą partii komunistycznej.
Najczęstszy egzaminacyjny problem: uczniowie mylą ideę (socjalizm/komunizm jako teoria) z konkretnym systemem politycznym (np. Związek Radziecki jako państwo totalitarne). Jeśli w opisie występuje partia komunistyczna, kolektywizacja, planowanie centralne, brak wolnych wyborów – chodzi o system komunistyczny w praktyce, czyli dyktaturę partii.
Organizacje międzynarodowe: Liga Narodów, ONZ, NATO, UE
Liga Narodów – pierwszy „pokojowy klub” państw
Liga Narodów to organizacja założona po I wojnie światowej (1919 r.), której celem było utrzymanie pokoju. Mieściła się w Genewie. Uczestniczyła w niej także II Rzeczpospolita.
Liga miała:
rozwiązywać spory między państwami,
zapobiegać nowym wojnom,
wspierać współpracę międzynarodową.
Nie miała jednak realnej siły – brakowało armii i zdecydowanych działań. Nie powstrzymała agresji Japonii, Włoch i Niemiec, dlatego często opisuje się ją jako organizację nieskuteczną.
Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) – następca Ligi
ONZ powstała w 1945 r., po II wojnie światowej, jako nowa ogólnoświatowa organizacja. Cele są podobne do Ligi Narodów, ale struktura jest rozbudowana.
Najważniejsze elementy, które mogą pojawić się w zadaniach:
Zgromadzenie Ogólne ONZ – forum dyskusji wszystkich państw członkowskich,
Rada Bezpieczeństwa – 5 stałych członków z prawem weta (m.in. USA, Rosja),
misje pokojowe – tzw. „błękitne hełmy”,
agendy specjalistyczne (np. UNESCO, WHO).
Jeśli w tekście egzaminacyjnym widzisz słowa: Nowy Jork, Rada Bezpieczeństwa, błękitne hełmy, Deklaracja Praw Człowieka – chodzi o ONZ, nie o Ligę Narodów.
NATO – sojusz wojskowy
NATO (Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego) to militarny sojusz obronny z 1949 r. Jego główną ideą jest zasada: atak na jedno państwo członkowskie jest atakiem na wszystkie.
Polska weszła do NATO w 1999 r.. Słowa-klucze w zadaniach: sojusz wojskowy, USA, zimna wojna, Układ Warszawski jako przeciwnik, 1999 – wstąpienie Polski.
Unia Europejska – współpraca gospodarcza i polityczna
Unia Europejska – nie tylko „wspólny rynek”
Unia Europejska (UE) to związek państw europejskich, które współpracują głównie gospodarczo i politycznie. Początki sięgają lat 50. XX w., ale sama UE w obecnej formie działa od traktatu z Maastricht (1993 r.). Polska dołączyła w 2004 r..
W zadaniach egzaminacyjnych pojawiają się charakterystyczne elementy:
wspólny rynek – swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału,
wspólna waluta euro – nie wszystkie państwa ją przyjęły (Polska jeszcze nie),
instytucje UE – np. Parlament Europejski, Komisja Europejska, Rada Unii Europejskiej,
programy i fundusze – np. wymiany uczniowskie, dotacje na drogi, ochronę środowiska.
Jeżeli w tekście są takie słowa jak: Bruksela, Strasburg, eurodeputowani, wspólna polityka, integracja europejska, Schengen – chodzi o Unię Europejską, a nie o NATO czy ONZ.
Ustroje polityczne, które się mylą: demokracja, monarchia, dyktatura, totalitaryzm
Demokracja – rządy ludu
Demokracja to ustrój, w którym obywatele mają wpływ na władzę, najczęściej przez wybory.
istnieją wolne wybory – kilka partii, możliwość zmiany rządzących,
działa trójpodział władzy – ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza,
gwarantowane są prawa i wolności obywatelskie – wolność słowa, zgromadzeń, prasa niezależna.
W tekstach egzaminacyjnych demokracja będzie kojarzyć się z pojęciami: konstytucja, wybory powszechne, parlament, opozycja, wolne media.
Monarchia – król na czele państwa
Monarchia to ustrój, w którym głową państwa jest monarcha – król, cesarz, książę. Nie oznacza to od razu dyktatury.
monarchia absolutna – król ma bardzo szeroką władzę (np. Ludwik XIV we Francji),
monarchia konstytucyjna – władzę monarchy ogranicza konstytucja i parlament (np. współczesna Wielka Brytania).
Typowe słowa w źródłach: koronacja, dynastia, dziedziczenie tronu, król/królowa, dwór królewski.
Dyktatura – pełnia władzy w jednym ręku
Dyktatura to rządy, w których cała władza skupiona jest w rękach jednej osoby lub wąskiej grupy. Często:
brakuje wolnych wyborów,
istnieje cenzura i prześladowania opozycji,
policja lub wojsko zastrasza społeczeństwo.
W testach dyktatura pojawia się przy opisach rządów np. Mussoliniego we Włoszech, Piłsudskiego po zamachu majowym (choć to łagodniejszy przykład autorytaryzmu). W źródłach szukaj słów: jednopartyjność, brak opozycji, cenzura, kult wodza, represje.
Totalitaryzm – najbardziej skrajna forma rządów
Totalitaryzm to skrajna odmiana dyktatury. Państwo kontroluje niemal wszystkie sfery życia: politykę, gospodarkę, kulturę, szkołę, a nawet prywatne poglądy.
istnieje jedna partia rządząca,
silna propaganda i kult jednostki (np. Stalina, Hitlera),
tajna policja, obozy, terror.
Przykłady: III Rzesza (Hitler), ZSRR Stalina. Uczniowie często wrzucają każde „twarde rządy” do worka „totalitaryzm”, a na egzaminie rozróżnienie bywa kluczowe. Jeżeli źródło mówi o obozach koncentracyjnych, wszechobecnej propagandzie, całkowitym podporządkowaniu społeczeństwa partii – to totalitaryzm, nie tylko zwykła dyktatura.
Rewolucja, powstanie, zamach stanu – różne drogi do zmiany władzy
Rewolucja – gwałtowna zmiana systemu
Rewolucja to gwałtowna, często masowa zmiana ustroju lub całego porządku społecznego.
uczestniczy w niej duża część społeczeństwa,
często połączona jest z przemocą, walkami ulicznymi,
skutkuje zmianą systemu – np. obalenie monarchii, zmiana własności ziemi.
Przykłady z programu: rewolucja francuska (1789 r.), rewolucja październikowa w Rosji (1917 r.). W tekstach pojawią się często: tłum na ulicach, barykady, obalenie króla, zniesienie przywilejów, przewrót społeczny.
Powstanie – walka z okupantem lub władzami
Powstanie to zbrojny bunt, zwykle skierowany przeciwko zaborcy lub znienawidzonej władzy. Jest bardziej lokalne niż rewolucja i nie musi zmieniać całego systemu.
walka toczy się na określonym obszarze (np. miasto, region, kraj),
dowodzą nim organizacje konspiracyjne lub przywódcy wojskowi,
celem jest najczęściej odzyskanie niepodległości albo obrona praw.
Przykłady: powstanie listopadowe, styczniowe, wielkopolskie, powstanie warszawskie. W opisach pojawią się sformułowania: walka o niepodległość, antyniemieckie, antyrosyjskie, przeciwko okupantowi, oddziały powstańcze.
Zamach stanu – szybkie przejęcie władzy
Zamach stanu to nagłe, często zbrojne przejęcie władzy przez wojsko lub niewielką grupę polityków. Nie trzeba do tego tysięcy demonstrantów na ulicach.
organizuje go mała grupa (np. oficerowie, politycy),
celem jest przejęcie rządu, parlamentu, mediów,
czasem obywa się bez dużych walk, ale z aresztowaniami przeciwników.
Przykład z historii Polski: zamach majowy Józefa Piłsudskiego (1926 r.). W źródłach szukaj słów: przewrót, przejęcie władzy przez wojsko, obalenie rządu, pucz. Jeśli nie ma szerokiego udziału społeczeństwa – to raczej zamach stanu, nie rewolucja.
Pojęcia związane z narodem i państwem: naród, ojczyzna, emigracja, diaspora
Naród i ojczyzna – nie to samo
Naród to wspólnota ludzi połączonych zwykle językiem, kulturą, historią i poczuciem przynależności. Ojczyzna natomiast to kraj, z którym czujemy się związani – miejsce urodzenia, życia, tradycji.
Może być tak, że:
ktoś należy do narodu polskiego, ale mieszka w Kanadzie – jego ojczyzną emocjonalnie pozostaje Polska,
na jednym terytorium żyją różne narody (np. w wielonarodowych państwach dawnej Europy Środkowej).
W zadaniach pojawiają się słowa: tożsamość narodowa, symbole narodowe, hymn, flaga, tradycja, wspólna historia – wtedy chodzi raczej o naród, nie tylko o państwo jako instytucję.
Emigracja to wyjazd z kraju na dłuższy czas lub na stałe. Osoba, która wyjechała, to emigrant.
emigracja zarobkowa – w poszukiwaniu pracy, lepszych warunków życia,
emigracja polityczna – ucieczka przed prześladowaniami, wojną, dyktaturą.
Uchodźca to szczególny rodzaj emigranta – ucieka przed wojną, prześladowaniami, klęskami żywiołowymi. Na egzaminie często miesza się pojęcia „emigrant” i „uchodźca”, a w opisach trzeba zwrócić uwagę na przyczynę wyjazdu: wojna, prześladowania polityczne, religijne – wtedy mowa o uchodźcach.
Diaspora – naród rozsiany po świecie
Diaspora oznacza rozproszenie członków danego narodu po świecie, często w wyniku wojen, prześladowań lub długotrwałej emigracji.
mówi się np. o diasporze żydowskiej, która przez wieki żyła w wielu krajach,
spotyka się też określenia typu polonia – Polacy mieszkający poza granicami Polski.
Jeśli w źródle mowa o rozproszeniu, skupiskach narodowych w wielu krajach, utrzymywaniu tradycji na obczyźnie – chodzi właśnie o diasporę, a nie o pojedynczą emigrację rodziny.
Pojęcia z historii Polski: rozbicie dzielnicowe, rozbiory, okupacja
Rozbicie dzielnicowe – podział państwa między Piastów
Rozbicie dzielnicowe to okres, gdy Polska została podzielona na dzielnice rządzone przez różnych książąt z rodu Piastów. Zaczęło się od testamentu Bolesława Krzywoustego (1138 r.).
państwo formalnie istnieje, ale ma wielu władców,
często dochodzi do walk między braćmi, kuzynami,
osłabia to kraj wobec sąsiadów.
W zadaniach pojawiają się pojęcia: dzielnice, seniorat, książęta dzielnicowi, walka o Kraków. Uczniowie mylą to czasem z rozbiorami, a to zupełnie inna epoka.
Rozbiory Polski – zniknięcie państwa z mapy
Rozbiory to trzykrotny podział terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów między Rosję, Prusy i Austrię (1772, 1793, 1795).
Polska traci stopniowo całe swoje terytorium,
po 1795 r. nie ma państwa polskiego na mapie Europy,
mieszkańcy dawnej Rzeczypospolitej stają się poddanymi zaborców.
Typowe słowa w źródłach: trzech zaborców, traktaty rozbiorowe, zniknięcie Polski z mapy, aneksja ziem polskich. To nie jest to samo co okupacja – ta dotyczy zwykle czasów wojny.
Okupacja – władza zwycięzcy na podbitym terenie
Okupacja oznacza, że wojska obcego państwa zajmują terytorium innego kraju i sprawują tam władzę.
państwo formalnie może nadal istnieć, ale realną władzę ma okupant,
okupant wprowadza własne prawa, represje, konfiskaty,
często dochodzi do konspiracji i ruchu oporu.
Przykład: okupacja niemiecka i radziecka ziem polskich w czasie II wojny światowej. Pojawiają się słowa: okupant, zarząd wojskowy, godzinę policyjną, łapanki, getta, zakazy. To inna sytuacja niż rozbiory – wtedy państwo polskie zostało zlikwidowane traktatami, a nie tylko zajęte w czasie toczącej się wojny.
Reformy i zmiany ustrojowe: konstytucja, autonomja, niepodległość
Konstytucja – najważniejsze prawo państwa
Konstytucja to podstawowy akt prawny w państwie. Określa:
ustrój (np. czy jest to republika, czy monarchia),
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak zapamiętać różnicę między państwem, narodem a społeczeństwem?
Najprościej: państwo to granice + rząd + prawo, naród to ludzie połączeni wspólną kulturą i językiem, a społeczeństwo to wszyscy ludzie mieszkający na danym obszarze, bez względu na pochodzenie czy język.
Na egzaminie zwracaj uwagę na słowa-klucze: jeśli mowa o granicach, rządzie, sejmie, konstytucji – chodzi o państwo. Jeśli pojawia się tradycja, język ojczysty, bohaterowie narodowi, dążenie do niepodległości – chodzi o naród. Jeśli tekst opisuje warstwy społeczne, życie codzienne różnych grup, zmiany w strukturze ludności – chodzi o społeczeństwo.
Czym się różni monarchia od republiki w prostych słowach?
W monarchii na czele państwa stoi monarcha (król, cesarz, car) i jego władza zwykle jest dziedziczna – przechodzi w rodzinie. Przykłady z historii Polski to monarchia Piastów i Jagiellonów czy carat w Rosji.
W republice głowa państwa jest wybierana (np. prezydent, dawniej konsul w Rzymie). Władza nie jest dziedziczona, tylko teoretycznie należy do obywateli. Przykładem są II i III Rzeczpospolita oraz Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Jak odróżnić demokrację od dyktatury na egzaminie ósmoklasisty?
W demokracji obywatele mają realny wpływ na władzę: są wolne wybory, kilka partii politycznych i prawa obywatelskie (wolność słowa, zgromadzeń). W tekstach egzaminacyjnych szukaj informacji o wolnych wyborach, pluralizmie, konstytucji gwarantującej prawa obywatelskie.
W dyktaturze rządzi jedna osoba lub wąska grupa, często opierając się na wojsku i policji. Wybory są fikcją lub w ogóle ich nie ma, a wolności obywatelskie są ograniczone. W zadaniach pojawiają się wtedy słowa: terror, cenzura, jeden wódz, jedna partia, policja polityczna.
Co to jest monarchia absolutna, konstytucyjna i parlamentarna – jak je łatwo rozróżnić?
Monarchia absolutna to ustrój, w którym monarcha ma niemal całą władzę i nikt go realnie nie kontroluje. Klasyczny przykład to Ludwik XIV z hasłem „Państwo to ja”.
W monarchii konstytucyjnej władzę monarchy ogranicza konstytucja – król nadal rządzi, ale musi przestrzegać zapisanych zasad (np. Anglia po chwalebnej rewolucji). W monarchii parlamentarnej król jest głównie symbolem, a realną władzę ma parlament i rząd (np. współczesna Wielka Brytania). Kluczowe pytanie: kto faktycznie decyduje – król czy parlament?
Na czym polegała reformacja i czym różni się od kontrreformacji?
Reformacja to ruch religijny XVI wieku, rozpoczęty przez Marcina Lutra w 1517 r. Miał naprawić Kościół katolicki, ale doprowadził do powstania nowych wyznań: luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu. Główne hasła to krytyka odpustów, bogactwa Kościoła i władzy papieża.
Kontrreformacja (reforma katolicka) to odpowiedź Kościoła katolickiego na reformację. Kościół bronił swoich zasad, ale też się zmieniał: sobór trydencki uporządkował naukę i liturgię, powstał zakon jezuitów, wzmocniono inkwizycję i cenzurę. Najprościej: reformacja – protestanci odchodzą, kontrreformacja – Kościół katolicki kontratakuje i się porządkuje.
Dlaczego ósmoklasiści mylą pojęcia historyczne i jak tego uniknąć?
Pojęcia mylą się, bo często brzmią podobnie (np. konstytucja marcowa i kwietniowa), opisują zbliżone zjawiska (np. unifikacja i centralizacja) albo są oderwane od życia codziennego. Do tego dochodzą definicje z podręczników, które są zbyt ogólne lub „naukowe”.
Najlepiej zaczynać od prostego obrazu lub przykładu, a dopiero potem dopasować „szkolną” definicję. Pomaga też tworzenie skojarzeń, tabelek porównawczych i szukanie w zadaniach słów-kluczy (np. granice, armia – państwo; tradycja, język – naród; warstwy społeczne – społeczeństwo).
Jakie pojęcia z historii najczęściej sprawiają trudność na egzaminie ósmoklasisty?
Wielu uczniów ma problem z odróżnianiem podobnych wyrazów i zjawisk, m.in.: państwo – naród – społeczeństwo, monarchia – republika, demokracja – dyktatura, typy monarchii (absolutna, konstytucyjna, parlamentarna), a także reformacja i kontrreformacja.
Te pojęcia często pojawiają się w poleceniach pośrednio (bez użycia nazwy), dlatego ważne jest kojarzenie ich z konkretnymi przykładami historycznymi i słowami-kluczami występującymi w tekstach i źródłach na egzaminie.
Najważniejsze lekcje
Trudności ósmoklasistów z pojęciami historycznymi wynikają głównie ze specyficznego języka historii (wiele znaczeń, podobne brzmienia, oderwanie od codzienności), a nie z braku zdolności.
Najlepsza metoda opanowania pojęć to najpierw zrozumienie ich przez proste obrazy, przykłady i skojarzenia, a dopiero później dopasowanie „podręcznikowej” definicji.
„Państwo” to przede wszystkim terytorium, ludność i władza (granice, rząd, prawo, konstytucja, armia) – gdy w zadaniu pojawiają się te elementy, zwykle chodzi właśnie o państwo.
„Naród” oznacza wspólnotę ludzi połączonych kulturą, językiem, historią i poczuciem „my” – może istnieć bez własnego państwa; w zadaniach sygnałem są słowa: tożsamość, tradycja, język, dążenie do niepodległości.
„Społeczeństwo” to ogół ludzi żyjących na danym obszarze, podzielonych na warstwy i grupy (np. chłopi, mieszczanie, robotnicy); pojawia się w kontekście struktury społecznej i zmian w życiu ludzi.
Różnica między monarchią a republiką polega na tym, kto jest głową państwa (dziedziczny monarcha vs wybieralny urzędnik), a między demokracją a dyktaturą – na realnym wpływie obywateli na władzę i zakresie ich wolności.
Rozróżnienie typów monarchii (absolutna, konstytucyjna, parlamentarna) opiera się na tym, jak bardzo władza monarchy jest ograniczona przez konstytucję i inne organy państwa.
