II wojna światowa: najważniejsze wydarzenia i pojęcia egzaminacyjne

Chronologia II wojny światowej – porządek wydarzeń egzaminacyjnych

Kalendarium: od wybuchu wojny do kampanii wrześniowej

II wojna światowa to konflikt globalny w latach 1939–1945, w który zaangażowana była większość państw świata. Na egzaminie ósmoklasisty liczy się nie tylko ogólna wiedza, ale także znajomość konkretnych dat i wydarzeń. Dobrze ułożone kalendarium pomaga uporządkować materiał i szybciej go powtarzać.

Za początek wojny uznaje się 1 września 1939 r., kiedy Niemcy hitlerowskie zaatakowały Polskę, mimo obowiązującego paktu o nieagresji. Atak rozpoczął się m.in. od ostrzału Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte oraz prowokacji gliwickiej (sfingowany atak na niemiecką radiostację, pretekst do napaści). Już 3 września 1939 r. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, lecz nie udzieliły Polsce realnej pomocy zbrojnej – to tzw. dziwna wojna na Zachodzie.

17 września 1939 r. do Polski wkroczyła Armia Czerwona, realizując ustalenia paktu Ribbentrop–Mołotow. Związek Radziecki zajął wschodnie województwa II Rzeczypospolitej, łamiąc polsko-sowiecki pakt o nieagresji. Polska znalazła się między dwoma agresorami i mimo bohaterskiej obrony (Westerplatte, Wizna, obrona Warszawy, bitwa nad Bzurą) ostatecznie została podbita. 6 października 1939 r. skapitulował ostatni większy oddział regularnego Wojska Polskiego pod Kockiem.

Główne etapy wojny – od triumfów III Rzeszy po przewagę aliantów

Wojna przebiegała w kilku wyraźnych fazach, które często pojawiają się na zadaniach z chronologią lub mapami.

• 1939–1941 – pasmo zwycięstw państw Osi (głównie Niemiec): szybkie kampanie przeciw kolejnym państwom europejskim, zajęcie m.in. Danii, Norwegii, Holandii, Belgii, Francji, części Bałkanów, a także atak na ZSRR.
• 1942 – punkt zwrotny: pierwsze duże klęski Niemiec i ich sojuszników (Stalingrad, Midway, El-Alamein), rosnąca przewaga gospodarcza i militarna aliantów.
• 1943–1945 – ofensywa aliantów: wyzwalanie kolejnych terenów, lądowanie w Normandii, wkroczenie Armii Czerwonej na ziemie polskie, kapitulacja Niemiec i Japonii.

Warto umieć powiązać daty z przełomami: 22 czerwca 1941 r. to rozpoczęcie operacji „Barbarossa” (atak Niemiec na ZSRR), a 7 grudnia 1941 r. – japoński atak na Pearl Harbor i wejście USA do wojny. Te wydarzenia całkowicie zmieniły układ sił i sprawiły, że konflikt nabrał charakteru naprawdę globalnego.

Najważniejsze daty – zestaw do szybkiej powtórki

Przy nauce do egzaminu dobrze sprawdza się prosta tabela z najważniejszymi wydarzeniami II wojny światowej.

Przy powtórce spróbuj opowiadać wydarzenia w kolejności, używając dat z tabeli. Takie ćwiczenie przydaje się szczególnie przy zadaniach na oś czasową i pytaniach typu: „co wydarzyło się wcześniej/później”.

Najważniejsze pojęcia i terminy związane z II wojną światową

Pakt Ribbentrop–Mołotow i tajny protokół

Jednym z kluczowych pojęć egzaminacyjnych jest pakt Ribbentrop–Mołotow, podpisany 23 sierpnia 1939 r. między III Rzeszą a ZSRR. Oficjalnie był to pakt o nieagresji, ale w tajnym protokole dodanym do umowy obie dyktatury podzieliły między siebie strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.

W praktyce oznaczało to zgodę Stalina na agresję Niemiec na Polskę i odwrotnie – przyzwolenie Hitlera na zajęcie przez ZSRR części Polski, państw bałtyckich i Besarabii. Na egzaminie często pojawia się określenie IV rozbiór Polski – właśnie w odniesieniu do skutków realizacji tego paktu we wrześniu 1939 r.

Blok państw Osi i alianci

W trakcie II wojny światowej ukształtowały się dwa główne bloki:

• Państwa Osi – główni agresorzy: Niemcy, Włochy i Japonia. Wspierali je m.in. Węgry, Rumunia, Bułgaria, Słowacja oraz kilka państw marionetkowych.
• Alianci – państwa walczące przeciwko Osi. Należały do nich: Polska, Francja, Wielka Brytania, od 1941 r. Związek Radziecki (po ataku Niemiec) oraz Stany Zjednoczone (po Pearl Harbor), a także wiele innych państw koalicji antyhitlerowskiej.

Rozróżnienie tych dwóch bloków jest niezbędne przy analizie map, opisów kampanii wojennych i zadań dotyczących konferencji pokojowych. Przydaje się też przy zrozumieniu pojęcia wielka trójka: Roosevelt (USA), Churchill (Wielka Brytania), Stalin (ZSRR).

Holokaust, ludobójstwo, obóz koncentracyjny, getto

W czasie II wojny światowej nazistowskie Niemcy przeprowadziły holokaust, czyli zagładę europejskich Żydów. Było to zorganizowane, planowe ludobójstwo – masowa eksterminacja ludności ze względu na pochodzenie etniczne i religię. Zginęło około 6 milionów Żydów, w tym ok. 3 miliony obywateli przedwojennej Polski.

System zbrodni obejmował m.in.:

• Getta – wydzielone, odizolowane dzielnice dla ludności żydowskiej (np. getto warszawskie, łódzkie). Panowały tam głód, choroby, przeludnienie i terror.
• Obozy koncentracyjne – miejsca masowego więzienia, pracy przymusowej, a często również zagłady (np. Auschwitz-Birkenau, Majdanek, Treblinka). Więziono tam nie tylko Żydów, ale też Polaków, Romów, jeńców wojennych i inne prześladowane grupy.
• Akcje eksterminacyjne – masowe rozstrzeliwania, deportacje, komory gazowe.

Na egzaminie pojęcia te pojawiają się w opisach źródeł, tekstach, ilustracjach (np. brama z napisem „Arbeit macht frei”), a także przy pytaniach z edukacji obywatelskiej dotyczących praw człowieka i zbrodni przeciwko ludzkości.

Blitzkrieg, front, okupacja, kolaboracja, ruch oporu

W języku historii II wojny światowej często pojawiają się specyficzne terminy wojskowe i polityczne.

• Blitzkrieg – „wojna błyskawiczna”, niemiecka doktryna wojenna oparta na szybkim ataku z użyciem lotnictwa, czołgów i piechoty zmotoryzowanej. Celem było szybkie przełamanie obrony przeciwnika i jego zaskoczenie.
• Front – linia styku dwóch walczących armii. Mówi się np. o froncie wschodnim (walki Niemcy–ZSRR) czy froncie zachodnim (walki Niemiec z aliantami zachodnimi).
• Ocupacja – zajęcie terytorium przez obce państwo i sprawowanie tam władzy. Polska doświadczyła niemieckiej i radzieckiej okupacji.
• Kolaboracja – współpraca obywateli państwa okupowanego z okupantem, często potępiana jako zdrada. Przykładem jest rząd Vichy we Francji.
• Ruch oporu – zorganizowana walka przeciw okupantowi, prowadzona przez podziemie (dywersja, sabotaż, propaganda, wywiad).

Zrozumienie tych terminów pomaga lepiej czytać mapy działań wojennych oraz dokumenty źródłowe z epoki, a także umożliwia precyzyjne formułowanie odpowiedzi w zadaniach otwartych.

Polska w II wojnie światowej – kampania wrześniowa i okupacja

Kampania wrześniowa 1939 r. – przebieg i najważniejsze bitwy

Agresja Niemiec na Polskę 1 września 1939 r. rozpoczęła kampanię wrześniową, nazywaną też wojną obronną Polski. Niemieckie wojska uderzyły z kilku kierunków: z zachodu, północy (z terytorium Prus Wschodnich) i południa (z Czech i Słowacji). Polskie siły były gorzej uzbrojone i liczebnie słabsze, ale stawiały zaciekły opór.

Do najważniejszych wydarzeń kampanii wrześniowej należą:

• Obrona Westerplatte (1–7 września) – symbol oporu, kilku set żołnierzy przez tydzień powstrzymywało przeważające siły niemieckie.
• Bitwa nad Bzurą (9–22 września) – największa bitwa kampanii, próba kontrataku wojsk polskich, która chwilowo zatrzymała Niemców, ale zakończyła się klęską.
• Obrona Warszawy – stolica broniła się do 28 września, mimo ciężkich bombardowań i okrążenia.
• Obrona Helu – Półwysep Helski kapitulował dopiero 2 października.

17 września wkroczenie Armii Czerwonej od wschodu przekreśliło szanse na dalszą zorganizowaną obronę. Rząd polski i Naczelny Wódz ewakuowali się do Rumunii, by kontynuować walkę u boku aliantów. Mimo klęski Polska nie podpisała aktu kapitulacji jako państwo – kontynuowała walkę na innych frontach, a na jej terytorium rozwinęło się podziemie.

Podział ziem polskich między III Rzeszę i ZSRR

Po zakończeniu działań we wrześniu 1939 r. terytorium II Rzeczypospolitej zostało podzielone między dwóch okupantów. Zgodnie z ustaleniami paktu Ribbentrop–Mołotow granicę wytyczono mniej więcej wzdłuż rzek: Pisa–Narew–Bug–San.

• Na zachodzie i północy Niemcy wcielili część ziem polskich bezpośrednio do III Rzeszy (Pomorze, Górny Śląsk, Wielkopolska), a z pozostałej części utworzyli Generalne Gubernatorstwo (z siedzibą w Krakowie) jako obszar okupowany.
• Na wschodzie Związek Radziecki zajął Kresy Wschodnie (m.in. Wilno, Lwów, Polesie, Wołyń), przeprowadzając sowietyzację, deportacje ludności i likwidację polskich elit.

Polskie państwo podziemne i Armia Krajowa

Po klęsce kampanii wrześniowej na okupowanych ziemiach powstało Polskie Państwo Podziemne – wyjątkowe w skali Europy, ponieważ obejmowało nie tylko struktury wojskowe, lecz także cywilne: administrację, sądownictwo, szkolnictwo, a nawet tajne uniwersytety.

Nadrzędną organizacją zbrojną była Armia Krajowa (AK), utworzona w 1942 r. z wcześniejszego Związku Walki Zbrojnej (ZWZ). AK uznawała rząd RP na uchodźstwie i działała na całym przedwojennym terytorium Polski.

Do głównych zadań Polskiego Państwa Podziemnego należały:

• walka zbrojna (dywersja, sabotaż, likwidacja konfidentów i funkcjonariuszy okupanta),
• zachowanie ciągłości polskiej państwowości i prawa (podziemne sądy, delegatura rządu),
• tajne nauczanie: kompletne programy szkół średnich i wyższych, wydawanie podręczników i skryptów,
• działalność informacyjna i propagandowa (podziemna prasa, radiostacje, kolportaż ulotek).

Na egzaminie często pojawiają się następujące nazwy i skróty:

• ZWZ – Związek Walki Zbrojnej (od 1939 r.), przekształcony w AK w 1942 r.;
• AK – Armia Krajowa, największa podziemna armia w okupowanej Europie;
• Delegatura Rządu na Kraj – cywilne przedstawicielstwo rządu londyńskiego w okupowanej Polsce;
• Biuro Informacji i Propagandy – komórka AK odpowiedzialna m.in. za mały sabotaż i prasę podziemną.

Rozpoznanie tych pojęć przydaje się w zadaniach dotyczących schematów organizacyjnych, map z zaznaczonymi okręgami AK i w pytaniach o sposoby oporu wobec okupanta.

Rząd RP na uchodźstwie i Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

Po ewakuacji z kraju polskie władze odtworzyły się na emigracji – najpierw we Francji, a po jej klęsce w Londynie. Rząd RP na uchodźstwie był uznawany przez aliantów do 1945 r. i reprezentował ciągłość państwa polskiego.

Pod jego zwierzchnictwem powstały Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, które walczyły u boku aliantów na wielu frontach:

• Bitwa o Anglię (1940) – polscy piloci (m.in. Dywizjon 303) odegrali kluczową rolę w obronie brytyjskiego nieba;
• kampania we Francji (1940) – udział polskich jednostek lądowych i powietrznych;
• kampania włoska – 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa wsławił się w bitwie o Monte Cassino (1944);
• front zachodni – 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka walczyła m.in. w Normandii, wyzwalała francuskie i belgijskie miasta.

Na wschodzie powstała natomiast Armia Polska w ZSRR (tzw. armia Andersa), a później – zależna od Moskwy – 1 Armia Wojska Polskiego (tzw. armia Berlinga). Ich losy i podporządkowanie polityczne bywają tematem pytań o początek podziału politycznego Polski po wojnie.

Zbrodnie niemieckie i radzieckie na ziemiach polskich

Okupacja oznaczała masowy terror wobec ludności cywilnej. Zarówno niemiecki, jak i radziecki okupant dążyli do likwidacji polskich elit oraz wyniszczenia społeczeństwa.

W strefie niemieckiej kluczowe pojęcia to:

• Intelligenzaktion – akcje wymierzone w polską inteligencję i działaczy społecznych (aresztowania, egzekucje, obozy koncentracyjne);
• AB-Aktion – „akcja AB”, czyli likwidacja polskiej warstwy przywódczej w Generalnym Gubernatorstwie (masowe rozstrzeliwania, m.in. w Palmirach);
• łapanka – nagłe, uliczne obławy na ludność cywilną, kończące się deportacją na roboty przymusowe lub do obozów;
• pacyfikacje wsi – spalone miejscowości, wymordowani mieszkańcy (np. Michniów, Zamojszczyzna jako teren wysiedleń i germanizacji).

W strefie radzieckiej istotne są następujące wydarzenia i pojęcia:

• Zbrodnia katyńska (1940) – wymordowanie ok. 22 tys. polskich oficerów i przedstawicieli elit przez NKWD (m.in. w Katyniu, Miednoje, Charkowie);
• deportacje na Syberię i do Kazachstanu – masowe wywózki polskich obywateli w głąb ZSRR;
• sowietyzacja – przymusowa kolektywizacja, likwidacja polskich instytucji, narzucanie radzieckiej administracji i propagandy.

Te pojęcia często pojawiają się w analizie źródeł (fotografie, dokumenty, wspomnienia) oraz w zadaniach wymagających rozróżnienia polityki okupantów.

Konferencje wielkiej trójki i nowy porządek świata

W trakcie wojny przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR – wielka trójka – kilkakrotnie spotykali się, aby ustalić powojenny układ sił. Każda konferencja ma swój „egzaminacyjny pakiet” skojarzeń.

• Konferencja w Teheranie (1943) – pierwsze spotkanie całej wielkiej trójki. Zapadły decyzje o otwarciu drugiego frontu w Normandii oraz o przesunięciu granic Polski na zachód (linia Curzona na wschodzie, rekompensata na zachodzie kosztem Niemiec).
• Konferencja w Jałcie (luty 1945) – ustalono m.in.:
  • kształt powojennych granic Polski,
  • powstanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w Polsce (z udziałem komunistów),
  • podział Niemiec na strefy okupacyjne,
  • zasady tworzenia ONZ.
• Konferencja w Poczdamie (lato 1945) – uczestniczyli już inni przywódcy: Truman zamiast Roosevelta i Attlee zamiast Churchilla (po wyborach w Wielkiej Brytanii). Potwierdzono tam:
  • ostateczne granice Polski (przesunięcie na zachód, linia Odra–Nysa Łużycka jako granica z Niemcami),
  • zasady demilitaryzacji, denazyfikacji i demokratyzacji Niemiec,
  • podział Berlina na cztery sektory.

Przy zadaniach wymagających dopasowania konferencji do ustaleń pomaga proste skojarzenie: Teheran – decyzja o otwarciu drugiego frontu, Jałta – sprawa Polski i ONZ, Poczdam – ostateczne rozliczenie z Niemcami i granice w Europie Środkowej.

Fronty i przełomowe operacje wojenne

Front wschodni – od „Barbarossy” do Berlina

22 czerwca 1941 r. Niemcy przeprowadziły operację „Barbarossa” – atak na ZSRR. Mimo wcześniejszego paktu Ribbentrop–Mołotow front wschodni stał się największym teatrem działań lądowych w historii.

Początkowo Wehrmacht odnosił ogromne sukcesy: szybkie postępy, okrążenia radzieckich armii, zdobycie wielkich terytoriów. Jednak kilka wydarzeń odwróciło losy wojny na wschodzie:

• bitwa o Moskwę (1941/1942) – pierwsze poważne zatrzymanie ofensywy niemieckiej;
• bitwa stalingradzka (1942–1943) – kapitulacja 6 Armii niemieckiej; punkt zwrotny na froncie wschodnim;
• bitwa na Łuku Kurskim (1943) – największa bitwa pancerna w historii; po niej Armia Czerwona przeszła do strategicznej ofensywy;
• operacja „Bagration” (1944) – rozbicie Grupy Armii „Środek”, wkroczenie Armii Czerwonej na ziemie polskie;
• zdobycie Berlina (kwiecień–maj 1945) – ostateczna klęska III Rzeszy.

Na mapach egzaminacyjnych front wschodni rozpoznaje się po liniach natarcia oznaczających ruch od granic 1941 r. w kierunku Berlina, z charakterystycznymi „łukami” wokół Moskwy, Stalingradu i Kurska.

Front zachodni i walka w Afryce Północnej

Po upadku Francji (1940) głównym przeciwnikiem Niemiec na zachodzie stała się Wielka Brytania. W 1940 r. stoczono bitwę o Anglię, w której Luftwaffe nie zdołała złamać brytyjskiego oporu. Był to pierwszy poważny niepowodzenie III Rzeszy.

Później walki przeniosły się do Afryki Północnej, gdzie armie brytyjskie starły się z wojskami włoskimi i niemieckim Korpusem Afrykańskim gen. Erwinna Rommla. Kluczową rolę odegrała bitwa pod El Alamein (1942), po której inicjatywa strategiczna przeszła w ręce aliantów.

Na zachodzie kulminacją działań był desant w Normandii (operacja „Overlord”, 6 czerwca 1944 r.). Po przełamaniu niemieckiej obrony alianci wyzwalali kolejne państwa Europy Zachodniej, idąc w kierunku granic Niemiec. Równocześnie od południa atakowały wojska po inwazji we Włoszech (1943) i na południu Francji (1944).

Wojna na Pacyfiku i front azjatycki

Na Dalekim Wschodzie głównymi przeciwnikami były USA i Japonia. Punktem zwrotnym stał się atak na Pearl Harbor (7 grudnia 1941 r.), po którym Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny.

Przebieg wojny na Pacyfiku charakteryzował się walkami morskimi i desantami na wyspy. Najważniejsze wydarzenia to:

• bitwa na Morzu Koralowym (1942) – zatrzymanie japońskiej ofensywy w kierunku Australii;
• bitwa pod Midway (czerwiec 1942) – zniszczenie kilku japońskich lotniskowców; przełom na korzyść USA;
• strategia „żabich skoków” – zdobywanie kluczowych wysp i baz, omijanie silnie ufortyfikowanych punktów;
• Iwo Jima i Okinawa – krwawe walki z użyciem kamikaze, zapowiadające ogromne straty przy ewentualnej inwazji na wyspy japońskie.

6 i 9 sierpnia 1945 r. USA zrzuciły bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki. W połączeniu z ofensywą Armii Czerwonej w Mandżurii zmusiło to Japonię do kapitulacji.

Skutki II wojny światowej – najważniejsze zagadnienia egzaminacyjne

Straty ludzkie i materialne

II wojna światowa była najkrwawszym konfliktem w dziejach. Zginęło kilkadziesiąt milionów ludzi, w tym ogromna liczba cywilów. Szczególnie dotkliwe były straty Polski, ZSRR, Niemiec, Chin i Żydów europejskich.

W Polsce wojna przyniosła:

• śmierć znaczącej części przedwojennej ludności (w tym elit politycznych, kulturalnych i naukowych),
• zniszczenie miast (Warszawa niemal całkowicie zburzona po powstaniu), przemysłu i infrastruktury,
• zmianę struktury narodowościowej – po zagładzie Żydów i przesiedleniach ludności niemieckiej i ukraińskiej społeczeństwo stało się dużo bardziej jednolite etnicznie.

Skalę zniszczeń często ilustrują mapy z procentem zniszczonej zabudowy miejskiej lub liczby ofiar w poszczególnych państwach. Warto umieć odczytać z nich podstawowe tendencje: największe straty w Europie Środkowo-Wschodniej i na terenach, gdzie toczyły się najcięższe walki lądowe.

Nowy układ sił – początek zimnej wojny

Po 1945 r. świat został podzielony na dwa główne bloki polityczno-wojskowe:

• blok zachodni – pod przywództwem USA; gospodarka rynkowa, systemy demokratyczne, integracja zachodnioeuropejska,
• blok wschodni – pod kontrolą ZSRR; państwa komunistyczne o gospodarce centralnie planowanej.

Rywalizacja między nimi, bez bezpośredniego starcia zbrojnego na dużą skalę, nazywana jest zimną wojną. Jej początki wiążą się z:

Geneza organizacji międzynarodowych po 1945 r.

W odpowiedzi na doświadczenia dwóch wojen światowych zwycięskie państwa zdecydowały się stworzyć nowe instytucje współpracy międzynarodowej. Najważniejszą z nich stała się Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), której powstanie ustalono jeszcze w czasie wojny, m.in. w Karcie Atlantyckiej (1941) i na konferencjach w Teheranie oraz Jałcie.

ONZ powołano formalnie w 1945 r. (konferencja w San Francisco). Podstawowe pojęcia egzaminacyjne związane z ONZ to:

• Karta Narodów Zjednoczonych – dokument założycielski organizacji, określający jej cele (utrzymanie pokoju, współpraca gospodarcza, poszanowanie praw człowieka);
• Rada Bezpieczeństwa – organ odpowiedzialny za bezpieczeństwo międzynarodowe, złożony z 5 stałych członków (USA, ZSRR/Rosja, Wielka Brytania, Francja, Chiny) z prawem weta oraz członków niestałych wybieranych czasowo;
• Zgromadzenie Ogólne – forum debat wszystkich państw członkowskich, uchwala rezolucje (zwykle niewiążące);
• sekretarz generalny – szef administracji ONZ, symboliczna „twarz” organizacji na świecie;
• wyspecjalizowane agendy – m.in. UNESCO (kultura i oświata), WHO (zdrowie), UNICEF (pomoc dzieciom).

Egzaminowo ONZ pojawia się w zadaniach o ładu powojennym, roli USA i ZSRR, a także przy tematach dotyczących praw człowieka (Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.).

Przemiany terytorialne i przesiedlenia ludności

Powojenny porządek oznaczał znaczące zmiany granic w Europie. Najsilniej odczuła je Polska, Niemcy oraz państwa Europy Środkowo-Wschodniej. Na mapach egzaminacyjnych kluczowe są dwa zagadnienia: zmiana granic i ruchy ludności.

W przypadku Polski mówimy o tzw. przesunięciu granic na zachód:

• utrata Kresów Wschodnich (Wilno, Lwów, Grodno) na rzecz ZSRR,
• uzyskanie tzw. Ziem Odzyskanych – Śląska, Pomorza Zachodniego, Warmii i Mazur, części Prus Wschodnich,
• konsekwencją stały się masowe przesiedlenia Polaków z Kresów oraz wysiedlenia ludności niemieckiej z nowych terenów Polski, Czechosłowacji i innych państw regionu.

W skali europejskiej doszło również do:

• zmiany granic Niemiec (utrata ziem na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej),
• odtworzenia Austrii jako odrębnego państwa,
• przesiedleń ludności ukraińskiej, białoruskiej, litewskiej i innych mniejszości, co prowadziło do powstawania bardziej jednolitych narodowo państw.

W zadaniach z mapą często trzeba wskazać kierunki przesiedleń (strzałki na osi wschód–zachód) i powiązać je z hasłami: Ziemie Odzyskane, repatriacja, wysiedlenia Niemców, zmiana granic Polski.

Demilitaryzacja, denazyfikacja i podział Niemiec

Po klęsce III Rzeszy zwycięskie mocarstwa zastosowały wobec Niemiec kilka kluczowych działań, których nazw używa się często na egzaminie:

• demilitaryzacja – likwidacja armii niemieckiej i zakaz produkcji części typów uzbrojenia;
• denazyfikacja – usuwanie nazistów z życia publicznego, zakaz działalności partii nazistowskiej, procesy zbrodniarzy wojennych (najważniejszy: proces norymberski 1945–1946);
• demokratyzacja – odbudowa życia politycznego w oparciu o partie demokratyczne (w praktyce inaczej w strefie zachodniej, inaczej w radzieckiej).

Niemcy zostały podzielone na cztery strefy okupacyjne (amerykańską, brytyjską, francuską i radziecką). Z czasem ten podział przekształcił się w dwa państwa:

• RFN (Republika Federalna Niemiec) – demokratyczne państwo zachodnie, powstałe z połączenia stref zachodnich (1949),
• NRD (Niemiecka Republika Demokratyczna) – państwo komunistyczne w strefie radzieckiej (1949).

Podział Berlina na sektory, a następnie na Berlin Zachodni i Wschodni, stał się jednym z głównych symboli zimnej wojny. W późniejszych latach został podkreślony przez budowę muru berlińskiego (1961), choć to wydarzenie wykracza już poza ramy samej II wojny.

II wojna światowa w polskich zagadnieniach egzaminacyjnych

Polskie państwo podziemne i jego struktura

Polska była jedynym krajem okupowanej Europy, który stworzył tak rozbudowane i podporządkowane legalnym władzom na emigracji państwo podziemne. W jego ramach działały instytucje cywilne i zbrojne, posiadające ciągłość prawną z II Rzecząpospolitą.

Najważniejsze instytucje i pojęcia:

• Rząd RP na uchodźstwie – legalne władze polskie na emigracji, najpierw we Francji, potem w Londynie; reprezentował Polskę wobec aliantów;
• Delegatura Rządu na Kraj – cywilna reprezentacja rządu emigracyjnego w okupowanej Polsce, kierująca administracją podziemną;
• Polskie Państwo Podziemne – ogół struktur cywilnych i wojskowych działających w konspiracji; obejmowało podziemne sądy, szkolnictwo, prasę i organizacje polityczne;
• Armia Krajowa (AK) – główna organizacja zbrojna podległa rządowi w Londynie, powstała z przekształcenia Związku Walki Zbrojnej (ZWZ);
• Krajowa Rada Ministrów, Rada Jedności Narodowej – polityczne organy podziemia, tworzące coś w rodzaju „podziemnego parlamentu i rządu”.

W zadaniach egzaminacyjnych Polskie Państwo Podziemne często zestawia się z kolaboracją (np. rządy Vichy we Francji) – Polska wyróżniała się konsekwentnym oporem bez utworzenia rządu współpracującego z okupantami.

Najważniejsze akcje zbrojne i powstania na ziemiach polskich

Działalność zbrojna w okupowanej Polsce obejmowała zarówno bieżącą walkę partyzancką, jak i wielkie operacje. Przydatne jest „minimum terminów”, które zwykle pojawia się w arkuszach:

• akcja „Burza” (1944) – plan AK zakładający uderzenie na wycofujące się wojska niemieckie i wystąpienie wobec wkraczającej Armii Czerwonej jako „gospodarz” terenu; częścią „Burzy” było m.in. powstanie warszawskie;
• powstanie warszawskie (1 VIII – 2 X 1944) – największa operacja zbrojna Polskiego Państwa Podziemnego; nieudana militarnie, doprowadziła do ogromnych strat ludności i zniszczenia stolicy, ale stała się jednym z głównych symboli polskiego oporu;
• akcje dywersyjne, np. akcja pod Arsenałem (1943) – odbicie Jana Bytnara „Rudego” przez Szare Szeregi; to typowy motyw w tekstach źródłowych i ikonografii egzaminacyjnej;
• Akcja „N” – propaganda skierowana przeciw Niemcom (fałszywe druki w języku niemieckim, ulotki).

Na mapach i infografikach często oznacza się też inne powstania i zrywy: powstanie w getcie warszawskim (1943), wystąpienia partyzantki na Kresach czy działania oddziałów Batalionów Chłopskich i Narodowych Sił Zbrojnych.

Polacy na frontach II wojny światowej

Istotny wątek to udział Polaków w działaniach zbrojnych u boku aliantów. W testach i zadaniach otwartych pojawiają się głównie następujące formacje i bitwy:

• Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie – żołnierze ewakuowani z Francji, później walczący u boku Brytyjczyków i Amerykanów;
• bitwa o Anglię (1940) – udział polskich pilotów w RAF (np. Dywizjon 303); często przedstawiana na zdjęciach i plakatach z epoki;
• bitwa pod Monte Cassino (1944) – zwycięskie natarcie 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa, otwierające aliantom drogę na Rzym;
• bitwa pod Falaise (1944) – udział 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka w okrążeniu wojsk niemieckich we Francji;
• 1 Armia Wojska Polskiego (formowana w ZSRR) – walczyła u boku Armii Czerwonej, m.in. pod Lenino i przy forsowaniu Odry, brała udział w zdobywaniu Berlina.

Przy pytaniach opisowych często trzeba wskazać, że Polacy walczyli „na wszystkich frontach II wojny światowej”: na zachodzie, wschodzie, w Afryce, w powietrzu i w marynarce wojennej.

Relacje między rządem londyńskim a ZSRR

W dziejach Polski jednym z najtrudniejszych tematów jest konflikt między władzami emigracyjnymi a Związkiem Radzieckim. Kilka dat i pojęć porządkuje ten wątek:

• pakt Sikorski–Majski (1941) – porozumienie między rządem polskim a ZSRR po ataku Niemiec na Związek Radziecki; przywrócono stosunki dyplomatyczne, ogłoszono „amnestię” dla Polaków w ZSRR, co umożliwiło tworzenie armii Andersa;
• zerwanie stosunków dyplomatycznych (1943) – ZSRR przerwał relacje z rządem w Londynie po ujawnieniu zbrodni katyńskiej i żądaniu międzynarodowego śledztwa;
• PKWN (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego) – organ powołany przez komunistów w Moskwie w 1944 r. (manifest lipcowy), konkurencyjny wobec rządu emigracyjnego;
• Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (1945) – rząd w Warszawie uznany przez mocarstwa zachodnie; w praktyce stopniowe wypieranie rządu londyńskiego z międzynarodowej sceny.

To tło jest istotne dla zrozumienia, dlaczego Polska – mimo udziału po stronie aliantów – znalazła się po wojnie w strefie wpływów ZSRR i utraciła realną suwerenność polityczną.

Kluczowe pojęcia i motywy źródłowe związane z II wojną światową

Symbole, daty i skróty, które często wracają

W arkuszach pojawiają się powtarzające się skróty i nazwy. Uporządkowanie ich w jednym miejscu ułatwia pracę z testem:

• III Rzesza – nazwa państwa niemieckiego pod rządami Hitlera (1933–1945);
• NSDAP – Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza, partia Hitlera;
• SS (Schutzstaffel) – formacja nazistowska pełniąca funkcje policyjne i wojskowe, odpowiedzialna m.in. za nadzór nad obozami koncentracyjnymi;
• Gestapo – tajna policja państwowa III Rzeszy; symbol terroru i represji wobec przeciwników;
• NKWD – radziecka policja polityczna; w tekstach o Katyniu czy deportacjach na wschód występuje niemal zawsze;
• RAF – brytyjskie Królewskie Siły Powietrzne, kojarzone z bitwą o Anglię;
• USA, ZSRR, ONZ, NATO – skróty państw i organizacji, które wiążą okres wojny z początkiem zimnej wojny.

Podczas pracy z tekstem źródłowym lub podpisem pod ilustracją często wystarcza rozpoznanie jednego skrótu (np. Gestapo, NKWD, SS), aby poprawnie określić okupanta, rodzaj represji czy miejsce zdarzenia.

Mapy, fotografie i plakaty propagandowe na egzaminie

Obok wiedzy faktograficznej liczy się też umiejętność analizy źródeł. W przypadku II wojny światowej dominują trzy typy materiałów:

1. mapy działań wojennych – pokazują linie frontów, daty ofensyw, kierunki ataku; często wymagają wskazania:
   • czy operacja toczy się na froncie wschodnim, zachodnim czy na Pacyfiku,
   • czy przedstawia początek wojny (błyskawiczne sukcesy Niemiec), czy etap odwrotu i klęski.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie są najważniejsze daty II wojny światowej do egzaminu ósmoklasisty?

Do kluczowych dat, które powinieneś znać na egzamin ósmoklasisty, należą przede wszystkim:

• 1 IX 1939 – atak Niemiec na Polskę, początek II wojny światowej,
• 17 IX 1939 – agresja ZSRR na Polskę, określana jako IV rozbiór Polski,
• 22 VI 1941 – atak Niemiec na ZSRR (operacja „Barbarossa”),
• 7 XII 1941 – atak Japonii na Pearl Harbor i przystąpienie USA do wojny,
• 2 II 1943 – kapitulacja Niemców pod Stalingradem (przełom na froncie wschodnim),
• 6 VI 1944 – lądowanie aliantów w Normandii (D-Day),
• 1 VIII – 2 X 1944 – powstanie warszawskie,
• 8 V 1945 – kapitulacja Niemiec, zakończenie wojny w Europie,
• 2 IX 1945 – kapitulacja Japonii, formalny koniec II wojny światowej.

Warto uczyć się ich w połączeniu z krótką informacją, dlaczego były przełomowe – pomaga to w zadaniach na oś czasu i przy pytaniach „co wydarzyło się wcześniej/później”.

Co to był pakt Ribbentrop–Mołotow i dlaczego jest ważny na egzaminie?

Pakt Ribbentrop–Mołotow to układ zawarty 23 sierpnia 1939 r. między III Rzeszą a ZSRR. Oficjalnie był to pakt o nieagresji, ale najważniejszy był tajny protokół, w którym oba państwa podzieliły między siebie strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.

Dla Polski oznaczało to zgodę Hitlera i Stalina na rozbiór państwa – we wrześniu 1939 r. Niemcy i ZSRR wspólnie dokonały tzw. IV rozbioru Polski. Na egzaminie pytania o ten pakt pojawiają się często w kontekście map, źródeł i przy wyjaśnianiu przyczyn wybuchu wojny.

Jakie były główne etapy II wojny światowej?

W uproszczeniu II wojnę światową dzieli się na trzy główne etapy, które warto umieć rozpoznać na mapach i w zadaniach z chronologii:

• 1939–1941 – pasmo zwycięstw państw Osi (Niemcy, Włochy, Japonia): szybkie podboje w Europie, w tym Polska, Francja, państwa nordyckie i Bałkany, a następnie atak na ZSRR.
• 1942 – punkt zwrotny: klęski państw Osi w bitwach pod Stalingradem, Midway i El-Alamein, rosnąca przewaga aliantów.
• 1943–1945 – ofensywa aliantów: wyzwalanie kolejnych krajów, lądowanie w Normandii, wkroczenie Armii Czerwonej na ziemie polskie, kapitulacja Niemiec i Japonii.

Znajomość tych etapów ułatwia kojarzenie, które wydarzenia należą do okresu dominacji Osi, a które do kontruderzenia aliantów.

Kim były państwa Osi, a kim alianci w II wojnie światowej?

Państwa Osi to główni agresorzy w II wojnie światowej. W ich skład wchodziły przede wszystkim Niemcy, Włochy i Japonia, a wspierały je m.in. Węgry, Rumunia, Bułgaria, Słowacja oraz państwa marionetkowe podporządkowane Hitlerowi.

Alianci to państwa walczące przeciwko Osi. Należały do nich m.in. Polska, Francja, Wielka Brytania, a od 1941 r. także Związek Radziecki (po ataku Niemiec) i Stany Zjednoczone (po Pearl Harbor) oraz liczne inne państwa koalicji antyhitlerowskiej. Wśród przywódców aliantów wyróżnia się tzw. „wielką trójkę”: Roosevelta (USA), Churchilla (Wielka Brytania) i Stalina (ZSRR).

Co to jest holokaust i jak odróżnić go od pojęcia „ludobójstwo”?

Holokaust to nazwa planowej, zorganizowanej zagłady europejskich Żydów dokonanej przez nazistowskie Niemcy podczas II wojny światowej. Zginęło około 6 milionów Żydów, w tym około 3 miliony obywateli Polski. Holokaust obejmował m.in. tworzenie gett, obozów koncentracyjnych i obozów zagłady oraz masowe egzekucje.

Ludobójstwo to szersze pojęcie oznaczające celowe, masowe wyniszczanie określonej grupy ludzi (np. ze względu na pochodzenie etniczne, religię czy narodowość). Holokaust jest szczególnym, najlepiej znanym przykładem ludobójstwa. Na egzaminie oba terminy pojawiają się często przy analizie źródeł, fotografii i w kontekście praw człowieka.

Co oznaczają pojęcia blitzkrieg, okupacja, kolaboracja i ruch oporu?

Blitzkrieg („wojna błyskawiczna”) to niemiecka taktyka wojskowa oparta na szybkim, zaskakującym ataku z użyciem lotnictwa, czołgów i piechoty zmotoryzowanej, mająca doprowadzić do szybkiego przełamania obrony przeciwnika. Dzięki blitzkriegowi Niemcy szybko pokonały m.in. Polskę i Francję.

Okupacja to zajęcie terytorium przez obce państwo i sprawowanie na nim władzy. Polska podczas wojny była okupowana zarówno przez Niemcy, jak i ZSRR. Kolaboracja oznacza współpracę części ludności lub władz państwa okupowanego z okupantem (np. rząd Vichy we Francji) i jest zwykle oceniana jako zdrada.

Ruch oporu to zorganizowana walka przeciw okupantowi prowadzona w konspiracji (podziemiu). W Polsce przykładem ruchu oporu jest Polskie Państwo Podziemne i Armia Krajowa. Pojęcia te często pojawiają się w zadaniach opisowych i źródłowych.

Najważniejsze lekcje

• II wojna światowa rozpoczęła się 1 IX 1939 r. atakiem Niemiec na Polskę, a dalsza agresja ZSRR 17 IX 1939 r. doprowadziła do rozbioru państwa między dwie dyktatury.
• Przebieg wojny dzieli się na trzy główne fazy: pasmo zwycięstw państw Osi (1939–1941), punkty zwrotne i pierwsze klęski Niemiec (1942–początek 1943) oraz ofensywę aliantów prowadzącą do kapitulacji Niemiec i Japonii (1943–1945).
• Kluczowe daty, takie jak 22 VI 1941 (atak Niemiec na ZSRR), 7 XII 1941 (atak Japonii na Pearl Harbor), 2 II 1943 (Stalingrad) i 6 VI 1944 (D-Day), wyznaczają przełomy militarne i polityczne w wojnie.
• Pakt Ribbentrop–Mołotow (23 VIII 1939) z tajnym protokołem oznaczał podział Europy Środkowo-Wschodniej na strefy wpływów Niemiec i ZSRR i stał się bezpośrednim przygotowaniem do agresji na Polskę (tzw. IV rozbiór Polski).
• W czasie wojny ukształtowały się dwa przeciwstawne bloki: państwa Osi (Niemcy, Włochy, Japonia i sojusznicy) oraz alianci (m.in. Polska, Francja, Wielka Brytania, później ZSRR i USA), co jest kluczowe przy analizie map i kampanii.

Te artykuły też mogą Cię zaciekawić:

• 

  Powtórka z historii: co warto wiedzieć o II wojnie…

• 

  II wojna światowa na egzaminie wstępnym – czego nie…

• 

  Przyczyny i skutki I wojny światowej w kontekście maturalnym

• 

  Historia na egzaminie do akademii wojskowej – co warto znać?

• 

  Druga wojna światowa: kluczowe wydarzenia i ich…

• 

  Jak zapamiętać daty historyczne? Skuteczne metody i techniki