Konstytucja 3 maja: co umieć i jak o tym pisać w odpowiedzi

Co trzeba umieć o Konstytucji 3 maja na egzamin ósmoklasisty

Najważniejsze fakty, które musisz mieć w głowie

Konstytucja 3 maja to jeden z kluczowych tematów egzaminu ósmoklasisty z historii. Egzaminatorzy lubią ten temat, bo łączy wiedzę faktograficzną z umiejętnością analizy, oceniania i pisania krótkich wypowiedzi. Dlatego pierwszym krokiem jest opanowanie podstaw, bez których trudno napisać sensowną odpowiedź. Najważniejsze elementy to: daty, osoby, przyczyny, postanowienia, skutki.

Trzeba znać datę uchwalenia Konstytucji 3 maja: 3 maja 1791 r. oraz ogólny kontekst – była to pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie, a druga na świecie (po konstytucji Stanów Zjednoczonych). Nie chodzi o zapamiętanie hasła „pierwsza w Europie, druga na świecie” jak wierszyka, ale o zrozumienie, że było to nowatorskie i odważne rozwiązanie w skali międzynarodowej.

Kolejna sprawa to kluczowe postacie: król Stanisław August Poniatowski, przywódcy stronnictwa patriotycznego – Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki – oraz przeciwnicy reform, czyli przywódcy konfederacji targowickiej (np. Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski, Franciszek Ksawery Branicki). Te nazwiska często pojawiają się w poleceniach albo źródłach źródłowych (fragmentach tekstów, ilustracjach, mapach).

Wreszcie trzeci blok: najważniejsze postanowienia Konstytucji 3 maja oraz jej najistotniejsze skutki. Tu nie wystarczy jedno ogólne zdanie typu „Konstytucja wprowadzała reformy w Polsce”. Trzeba umieć wymienić konkretne rozwiązania i krótko wyjaśnić, co one zmieniały w praktyce. Na egzaminie często pojawiają się też zadania porównujące sytuację przed i po uchwaleniu konstytucji, dlatego przydaje się porządek w głowie.

Zakres wymagań egzaminacyjnych związanych z Konstytucją 3 maja

W podstawie programowej dla egzaminu ósmoklasisty Konstytucja 3 maja pojawia się w temacie „Rzeczpospolita w XVIII wieku”, obok takich zagadnień jak: upadek znaczenia Polski, rozbiory, reformy Sejmu Czteroletniego czy powstanie kościuszkowskie. Praktycznie zawsze wymagane jest połączenie kilku elementów: przyczyny – przebieg – skutki oraz ocena znaczenia konstytucji.

Uczeń powinien umieć:

• wyjaśnić, dlaczego w ogóle zdecydowano się na uchwalenie konstytucji (kryzys państwa, zagrożenie rozbiorami, potrzeba reform),
• opisać, jakie zmiany wprowadzała Konstytucja 3 maja dla ustroju i społeczeństwa (np. władza króla, trójpodział władzy, prawa mieszczan, sytuacja chłopów),
• przedstawić, jak zareagowali przeciwnicy reform (konfederacja targowicka, interwencja Rosji),
• ocenić, jakie miało to konsekwencje – II rozbiór, upadek prób reform, postawy patriotyczne, znaczenie symboliczne.

Do tego dochodzi umiejętność pracy ze źródłami: mapami (np. rozbiory i terytorium Polski), ilustracjami (obrazy przedstawiające uchwalenie Konstytucji), fragmentami tekstu (np. wyciągi z Konstytucji 3 maja lub ulotek politycznych z epoki). W zadaniu otwartym często pojawia się polecenie typu: „Na podstawie tekstu źródłowego i własnej wiedzy wyjaśnij…”. Wtedy sama pamięć dat nie wystarczy – konieczne jest jasne, logiczne pisanie.

Najczęstsze typy zadań na egzaminie dotyczące Konstytucji 3 maja

Przy temacie „Konstytucja 3 maja: co umieć i jak o tym pisać w odpowiedzi” warto od razu połączyć teorię z praktyką egzaminacyjną. Najczęściej pojawiają się:

• Zadania wyboru (A, B, C, D) – np. rozpoznanie daty, postaci, wydarzenia z obrazu „Uchwalenie Konstytucji 3 maja” Jana Matejki, wskazanie poprawnego skutku uchwalenia ustawy zasadniczej.
• Zadania na dobieranie – połączenie postanowień konstytucji z ich opisem lub skutkiem; dopasowanie postaci do roli (zwolennik reform, przeciwnik reform).
• Zadania z lukami – uzupełnienie zdań odpowiednimi pojęciami: „Sejm obradujący w latach …–… nazwano …”, „Dokument uchwalony 3 maja 1791 r. to …”.
• Zadania otwarte krótkiej odpowiedzi – np. „Wymień dwa postanowienia Konstytucji 3 maja” albo „Podaj jeden cel uchwalenia Konstytucji 3 maja”.
• Zadania otwarte dłuższej odpowiedzi – polecenia typu: „Wyjaśnij, dlaczego uchwalenie Konstytucji 3 maja nie uratowało Rzeczypospolitej przed rozbiorami”, „Oceń znaczenie Konstytucji 3 maja dla dziejów Polski”.

Kluczowe jest więc nie tylko to, co wiesz, lecz także jak potrafisz to zapisać. Dobra odpowiedź to połączenie faktów, logicznej struktury i zwięzłego języka. Dokładnie tym zajmują się kolejne części artykułu: wiedzą, którą trzeba opanować, oraz konkretnymi strategiami pisania.

Tło historyczne: dlaczego uchwalono Konstytucję 3 maja

Kryzys Rzeczypospolitej w XVIII wieku

Bez zrozumienia kryzysu państwa polsko-litewskiego w XVIII wieku trudno logicznie tłumaczyć przyczyny uchwalenia Konstytucji 3 maja. Rzeczpospolita była wtedy osłabionym państwem szlacheckim, w którym dominowała magnateria, a mechanizmy polityczne blokowały skuteczne reformy. Najbardziej znanym przykładem jest liberum veto – prawo jednego posła do zerwania obrad sejmu i unieważnienia podjętych uchwał.

Do tego dochodziły wolna elekcja (król wybierany przez szlachtę), silna pozycja sąsiadów (Rosji, Prus, Austrii) oraz wewnętrzne konflikty. Rzeczpospolita stała się polem rywalizacji mocarstw, które wpływały na wybór króla i politykę wewnętrzną. W efekcie państwo traciło suwerenność, a szlachta coraz częściej przedkładała interes własny nad dobro kraju.

Ważnym punktem odniesienia dla egzaminu jest I rozbiór Polski (1772 r.). To wydarzenie pokazało, jak bardzo słaba stała się Rzeczpospolita. Utrata części terytorium i upokorzenie międzynarodowe były sygnałem dla patriotycznej części szlachty, że bez reform państwo nie przetrwa. Przyczyniało się to do powstawania obozów politycznych, które różnie widziały przyszłość kraju.

Stronnictwa polityczne przed Konstytucją 3 maja

Na Sejmie Czteroletnim (1788–1792) ścierały się różne stronnictwa, czyli ugrupowania polityczne szlachty. Znajomość ich nazw i poglądów pomaga w zadaniach egzaminacyjnych i w formułowaniu odpowiedzi opisowych.

Najważniejsze grupy to:

• Stronnictwo patriotyczne – domagało się głębokich reform, wzmocnienia władzy centralnej, unowocześnienia wojska i systemu podatkowego. Do jego liderów należeli m.in. Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj. Współpracowało z królem w sprawie uchwalenia konstytucji.
• Stronnictwo dworskie – związane z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim. Popierało reformy, ale zwykle szukało kompromisów z Rosją, licząc na zachowanie części wpływów i uniknięcie ostrego konfliktu z sąsiadem.
• Stronnictwo hetmańskie – konserwatywna część magnaterii, przeciwnicy gruntownych zmian. Broniło dawnych przywilejów i często współpracowało z Rosją. Z tego kręgu wywodzili się późniejsi przywódcy konfederacji targowickiej.

Egzaminacyjne pytania często sprowadzają się do oceny: kto był za reformami, a kto był przeciw. Warto więc mieć w pamięci prosty schemat: patriotyczni – za reformami; hetmańscy – przeciw reformom; dworscy – raczej za, ale ostrożni.

Sejm Czteroletni i droga do Konstytucji 3 maja

Konstytucja 3 maja została uchwalona w trakcie obrad Sejmu Czteroletniego (1788–1792), zwanego też Wielkim Sejmem. To właśnie na tym sejmie podjęto próbę odnowienia państwa. W zadaniach egzaminacyjnych często trzeba rozpoznać, że Sejm Czteroletni i Konstytucja 3 maja są ze sobą ściśle związane.

Najpierw uchwalono tzw. „Zasadę nieustającego sejmu”, co w praktyce oznaczało, że sejm miał obradować stale, a nie tylko w krótkich sesjach. W 1791 roku przyjęto jeszcze inne ważne akty, np. Prawo o miastach, które poprawiało sytuację mieszczan. Kulminacją prac reformatorów była właśnie Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 r., czyli Konstytucja 3 maja.

Warto rozumieć także sam przebieg uchwalenia konstytucji. Patriotyczni posłowie obawiali się oporu ze strony przeciwników, więc wykorzystali przerwę świąteczną, gdy część posłów wyjechała z Warszawy. Zwolennicy konstytucji zwołali posiedzenie sejmu 3 maja i przeforsowali ustawę, przy wsparciu zgromadzonego na ulicach ludu warszawskiego. Ten aspekt polityczny bywa punktem odniesienia w zadaniach, które pytają o to, dlaczego konstytucję uchwalono „w pośpiechu” i w specjalnych okolicznościach.

Co konkretnie zmieniała Konstytucja 3 maja – kluczowe postanowienia

Zmiany w ustroju: trójpodział władzy i rola króla

Konstytucja 3 maja wprowadzała nowoczesny ustrój oparty na trójpodziale władzy, inspirowany myślą filozofów Oświecenia, zwłaszcza Monteskiusza. To jeden z kluczowych punktów, które trzeba umieć wymienić i krótko opisać w odpowiedzi.

Trójpodział oznaczał rozdzielenie:

• władzy ustawodawczej – sejm (izba poselska + senat),
• władzy wykonawczej – król i rząd, czyli tzw. Straż Praw,
• władzy sądowniczej – niezawisłe sądy.

Konstytucja wzmacniała władzę króla, ale jednocześnie ograniczała ją pewnymi zasadami. Król przestawał być figurantem zależnym od magnaterii. Miał przewodniczyć Straży Praw, odpowiadać za prowadzenie polityki, dowodzić wojskiem w czasie wojny. Jednak wiele jego decyzji wymagało kontrasygnaty ministrów, czyli współodpowiedzialności rządu.

Z punktu widzenia egzaminu ważne jest umiejętne połączenie tych informacji w jedno lub dwa zwięzłe zdania. Na przykład: „Konstytucja 3 maja wprowadzała trójpodział władzy i wzmacniała pozycję króla, który wraz z rządem (Strażą Praw) sprawował władzę wykonawczą”. Taka odpowiedź jest krótka, ale zawiera trzy istotne elementy: trójpodział władzy, wzmocnienie króla, nazwę organu władzy wykonawczej.

Likwidacja liberum veto i ograniczenie demokracji szlacheckiej

Jedną z najważniejszych i najczęściej pytanych zmian była likwidacja liberum veto. Konstytucja 3 maja znosiła prawo jednego posła do zrywania sejmu i unieważniania uchwał. Od tej pory decyzje miały zapadać większością głosów. To wyraźne wzmocnienie władzy centralnej i ograniczenie anarchii.

Konstytucja ograniczała także tzw. demokrację szlachecką. W teorii cały naród szlachecki był równy i miał prawo głosu. W praktyce prowadziło to do paraliżu państwa i dominacji magnatów. Nowa ustawa zasadnicza wzmacniała władzę sejmu i rządu, odbierając części szlachty możliwość blokowania każdego działania. Jednocześnie potwierdzała przywileje szlachty, co miało uspokoić obawy tej warstwy społecznej.

W odpowiedziach egzaminacyjnych można to ująć następująco: „Konstytucja 3 maja znosiła liberum veto i wolną elekcję, co ograniczało nadużycia demokracji szlacheckiej i wzmacniało państwo”. Taki zapis łączy od razu dwie istotne zmiany: likwidację liberum veto oraz odejście od wolnej elekcji (król miał być dziedziczny).

Zmiany społeczne: mieszczanie i chłopi

Zmiany społeczne: mieszczanie i chłopi – co trzeba umieć nazwać

Konstytucja 3 maja nie była tylko reformą ustrojową. Dotykała także spraw społecznych, zwłaszcza położenia mieszczaństwa i chłopów. W zadaniach egzaminacyjnych pojawiają się zarówno pytania o same postanowienia, jak i o ich ocenę – np. czy rzeczywiście poprawiały sytuację ludności.

W przypadku mieszczan konstytucja potwierdzała i rozwijała rozwiązania z Prawa o miastach (kwiecień 1791). Najważniejsze skutki to:

• prawo nabywania majątków ziemskich przez mieszczan,
• dostęp do urzędów i stanowisk wojskowych dla zamożniejszych obywateli miast,
• prawo wysyłania swoich przedstawicieli na sejm (tzw. plenipotenci), którzy mogli zabierać głos w sprawach miast,
• „opiekę prawa i rządu” nad miastami królewskimi, co oznaczało większe bezpieczeństwo prawne i ograniczenie samowoli magnatów.

Mieszczanie zyskali więc częściowy udział w życiu politycznym i większe możliwości awansu społecznego. W odpowiedzi wystarczy często jedno zdanie, ale pełne treści. Przykład: „Konstytucja 3 maja, opierając się na Prawie o miastach, przyznała mieszczanom prawo nabywania ziemi, dostęp do urzędów oraz udział w obradach sejmu przez przedstawicieli miast”.

Sprawa chłopów jest bardziej złożona. Konstytucja:

• zapowiadała „wzięcie chłopów pod opiekę prawa i rządu”,
• pozwalała na zawieranie dobrowolnych umów między chłopem a panem (np. o wymiar pańszczyzny),
• nie znosiła jednak pańszczyzny ani poddaństwa – chłopi nadal pozostawali zależni od właścicieli ziemskich.

Przy pytaniach oceniających trzeba umieć połączyć te dwa poziomy: deklarację ochrony z brakiem pełnej wolności. Przykładowa odpowiedź do zadania „Oceń, czy Konstytucja 3 maja znacznie poprawiła położenie chłopów” mogłaby brzmieć: „Konstytucja 3 maja tylko częściowo poprawiła położenie chłopów, ponieważ zapowiadała ich ochronę i możliwość zawierania umów z panami, ale nie zniosła pańszczyzny ani poddaństwa”.

Znaczenie pojęcia „naród” w Konstytucji 3 maja

W tekstach źródłowych z końca XVIII wieku słowo „naród” nie oznaczało jeszcze wszystkich mieszkańców państwa. W Konstytucji 3 maja „naród” to przede wszystkim szlachta i mieszczanie, którzy tworzyli wspólnotę polityczną. Chłopi dopiero stopniowo byli włączani do tej wspólnoty jako poddani „pod opieką prawa”.

Na egzaminie może paść pytanie: „Wyjaśnij, kogo obejmowało pojęcie narodu w Konstytucji 3 maja”. Jasna, punktowa odpowiedź powinna połączyć definicję z krótkim komentarzem. Na przykład: „W Konstytucji 3 maja naród oznaczał przede wszystkim szlachtę i mieszczan, którzy mieli prawa polityczne. Chłopi nie byli jeszcze pełnoprawną częścią narodu, lecz znajdowali się pod opieką państwa”.

Taki sposób odpowiedzi pokazuje, że rozumiesz różnicę między historycznym a współczesnym rozumieniem pojęcia „naród”. To często odróżnia odpowiedź ogólnikową od tej dobrze ocenionej.

Jak odpowiadać na pytania o Konstytucję 3 maja – praktyczne schematy

Krótka odpowiedź: jak zmieścić treść w jednym–dwóch zdaniach

W zadaniach zamkniętych albo krótkiej odpowiedzi liczy się celne nazwanie faktu. Tu nie ma miejsca na długie wywody. Dobrze działa prosta zasada: najpierw ogół, potem szczegół. Najpierw określasz, co się zmieniło, a potem podajesz jeden konkretny przykład.

Przykładowe polecenie: „Wymień dwie zmiany ustrojowe wprowadzone przez Konstytucję 3 maja”. Poprawna odpowiedź:

• „Wprowadzenie trójpodziału władzy”;
• „Zniesienie liberum veto i wolnej elekcji”.

Nie trzeba tu niczego tłumaczyć ani rozwijać, ale wcześniejsze zrozumienie znaczenia tych zmian pomaga uniknąć błędów (np. pomylenia liberum veto z wolą narodu czy z samym sejmem).

Inny typ zadania: „Podaj jeden cel uchwalenia Konstytucji 3 maja”. Dobra odpowiedź: „Wzmocnienie państwa polskiego po I rozbiorze, aby zapobiec kolejnym rozbiorom”. Kluczowe jest powiązanie konstytucji z ratowaniem państwa, a nie np. z „upamiętnieniem rocznicy”, co byłoby odpowiedzią błędną.

Wyjaśnij, oceń, uzasadnij – jak budować odpowiedź dłuższą

Przy poleceniach typu „wyjaśnij”, „oceń”, „uzasadnij” sam fakt nie wystarczy. Trzeba stworzyć krótką mini-rozprawkę: teza + argumenty + proste zakończenie (nawet w jednym zdaniu).

Można wykorzystać uniwersalny schemat:

1. Wstęp (1–2 zdania) – ogólne stanowisko lub przypomnienie, o co chodzi.
2. Argumenty (2–3 zdania) – konkretne przykłady powiązane logicznie ze sobą.
3. Krótka konkluzja – jedno zdanie podsumowujące.

Przykład polecenia: „Wyjaśnij, dlaczego uchwalenie Konstytucji 3 maja nie uratowało Rzeczypospolitej przed rozbiorami”. Przykładowa odpowiedź oparta na schemacie:

• Teza (wstęp): „Konstytucja 3 maja nie zdołała uratować Rzeczypospolitej, ponieważ napotkała silny opór wewnętrzny i zewnętrzny”.
• Argument 1: „Część magnaterii sprzeciwiła się reformom i zawiązała konfederację targowicką, która wezwała na pomoc Rosję”.
• Argument 2: „Rosja, obawiając się wzmocnienia Polski, wkroczyła zbrojnie, co doprowadziło do wojny w obronie konstytucji i w efekcie do II rozbioru”.
• Konkluzja: „Mimo nowoczesnych rozwiązań ustrojowych konstytucja była zbyt późna i zbyt słaba wobec przewagi sąsiadów i zdrady części elit”.

Na kartce egzaminacyjnej można to po prostu spiąć w 5–6 zwięzłych zdań. Taka odpowiedź wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe, nie jest jedynie suchym wyliczeniem wydarzeń.

Jak korzystać z teksu źródłowego o Konstytucji 3 maja

Zadania ze źródłem historycznym często sprawiają trudność, ale przy konstytucji schemat bywa powtarzalny. Najczęściej pojawia się fragment mówiący o:

• trójpodziale władzy,
• „zniesieniu wolnej elekcji i ustanowieniu tronu dziedzicznego”,
• ochronie religii katolickiej jako panującej,
• „opiece prawa” nad mieszczanami i chłopami.

Warto nauczyć się rozpoznawać słowa-klucze. Jeżeli w tekście widzisz zwrot „tron dziedziczny” – od razu kojarzysz: koniec wolnej elekcji. Jeśli pojawia się „większość głosów” – łączysz to z odejściem od liberum veto.

Typowe zadanie może brzmieć: „Na podstawie tekstu wskaż, jakie uprawnienia otrzymali mieszczanie”. Odpowiedź warto budować z użyciem słów z tekstu, ale w zrozumiały sposób. Na przykład: „Na podstawie tekstu można stwierdzić, że mieszczanie zyskali prawo udziału w obradach sejmu przez swoich przedstawicieli oraz możliwość nabywania dóbr ziemskich”.

Łączenie cytatu ze zwięzłą parafrazą pokazuje, że nie tylko „przepisałeś” fragment, ale zrozumiałeś jego sens. To często decyduje o pełnej liczbie punktów.

Typowe polecenia egzaminacyjne o Konstytucji 3 maja

Pytania faktograficzne: daty, nazwiska, nazwy

Bez podstawowych faktów trudno przejść do zadań wyższego poziomu. Przy Konstytucji 3 maja pojawiają się zwłaszcza:

• data uchwalenia – 3 maja 1791 r.,
• nazwa sejmu, który ją uchwalił – Sejm Czteroletni (Wielki Sejm),
• ważniejsze osoby – Stanisław August Poniatowski, Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki,
• przeciwnicy reform – przywódcy konfederacji targowickiej, np. Szczęsny Potocki (wystarczy nazwa „konfederacja targowicka”).

W zadaniu „Połącz postacie z opisem ich roli” trzeba umieć skojarzyć, kto był reformatorem, a kto konfederatem. Przy braku pewności lepiej skupić się na tych nazwiskach, które są najbardziej charakterystyczne i najczęściej powtarzane w podręcznikach.

Często pojawia się też pytanie o pierwszeństwo Konstytucji 3 maja: „Dlaczego uważa się ją za ważny dokument w skali europejskiej?”. Odpowiedź powinna zawierać informację, że była to pierwsza w Europie i druga na świecie nowoczesna konstytucja (po amerykańskiej z 1787 r.).

Polecenia z mapą i osią czasu

Na mapach Konstytucja 3 maja pojawia się najczęściej w kontekście rozbiorów. Typowe zadanie: „Na podstawie osi czasu lub mapy wyjaśnij, jakie były skutki uchwalenia Konstytucji 3 maja dla losów Rzeczypospolitej”. Wtedy trzeba połączyć chronologię:

• 1791 – konstytucja,
• 1792 – wojna w obronie konstytucji,
• 1793 – II rozbiór Polski,
• 1794 – insurekcja kościuszkowska,
• 1795 – III rozbiór i upadek państwa.

W odpowiedzi nie trzeba przepisywać całej osi czasu. Wystarczy wskazać zależność, np.: „Uchwalenie Konstytucji 3 maja doprowadziło do interwencji Rosji i wojny w obronie konstytucji, a klęska tej wojny przyczyniła się do II rozbioru i ostatecznie do upadku państwa”.

Przy mapach pytania mogą dotyczyć tego, jak zmniejszał się obszar Rzeczypospolitej. Trzeba wtedy połączyć reformy z naciskiem zewnętrznym: im silniejsze próby naprawy państwa, tym większa reakcja mocarstw ościennych, które nie chciały silnej Polski.

Polecenia oceniające: „oceń znaczenie Konstytucji 3 maja”

Tego typu zadanie wymaga dwutorowego myślenia. Z jednej strony konstytucja nie uratowała państwa przed rozbiorami. Z drugiej – jest do dziś symbolem nowoczesnych dążeń i ważnym punktem odniesienia dla późniejszych pokoleń.

Odpowiedź dobrze jest podzielić na dwa akapity (nawet jeśli krótkie):

• Znaczenie doraźne (krótkoterminowe): „W krótkiej perspektywie Konstytucja 3 maja nie powstrzymała rozbiorów. Spotkała się z oporem części magnaterii, doprowadziła do wojny z Rosją i w konsekwencji do II rozbioru”.
• Znaczenie długofalowe: „W dłuższej perspektywie stała się symbolem walki o nowoczesne, suwerenne państwo, pokazała zdolność Polaków do reform i była punktem odniesienia dla późniejszych pokoleń walczących o niepodległość”.

Na egzaminie można to złączyć w jedną, spójną wypowiedź 6–8-zdaniową. Chodzi o to, by pokazać, że rozumiesz, iż skutki historyczne można oceniać na kilku poziomach – nie tylko militarnym czy politycznym, ale także symbolicznym.

Konstytucja 3 maja w wypowiedzi pisemnej – gotowe wzory zdań

Zdania otwierające akapit – jak zacząć bez powtarzania polecenia

Początek akapitu często sprawia trudność: uczniowie przepisują polecenie albo zaczynają od „Ja uważam, że…”. Dużo lepiej brzmią neutralne, rzeczowe otwarcia. Kilka przykładowych zdań, które można modyfikować:

• „Konstytucja 3 maja była próbą uratowania osłabionej Rzeczypospolitej poprzez wprowadzenie nowoczesnych reform ustrojowych”.

Zdania rozwijające – jak dodawać argumenty i przykłady

Po pierwszym zdaniu akapitu trzeba „rozwinąć skrzydła”, ale w sposób uporządkowany. Argument powinien być zawsze powiązany z tezą i zawierać konkretny element historyczny: datę, nazwę, opis zmiany.

Przydatne początki zdań rozwijających:

• „Świadczy o tym fakt, że Konstytucja 3 maja wprowadziła…”.
• „Dowodem na to może być likwidacja…”.
• „Przejawem tych dążeń było…”.
• „Na potwierdzenie tej opinii można wskazać…”.

Przykładowy mini-fragment odpowiedzi oceniającej: „Konstytucja 3 maja była ważnym krokiem w kierunku unowocześnienia państwa. Świadczy o tym fakt, że wprowadzała trójpodział władzy oraz znosiła liberum veto. Dowodem na jej nowoczesny charakter jest także objęcie mieszczan „opieką prawa” i ograniczenie nadużyć szlachty wobec chłopów”.

Zdania kończące – krótkie, ale sensowne podsumowanie

Zakończenie akapitu nie musi być długie. Ma domknąć myśl i pokazać, że nie urwałeś wypowiedzi w połowie. Pomagają sformułowania łączące argumenty w całość.

Przykłady prostych zdań kończących:

• „Dlatego Konstytucję 3 maja uznaje się za przełomowy, choć spóźniony projekt naprawy państwa”.
• „Wszystkie te rozwiązania pokazują, że twórcy konstytucji inspirowali się ideami oświecenia”.
• „Z tych względów dokument ten zajmuje szczególne miejsce w historii Polski i Europy”.

Na egzaminie dobrze działa konstrukcja: „dlatego” + „wszystkie te” + „z tych powodów”. Komu trudno wymyślić rozbudowane zakończenie, może użyć jednego z powyższych wzorów, lekko go przerabiając.

Jak unikać najczęstszych błędów w wypowiedziach o Konstytucji 3 maja

W pracach uczniowskich powtarzają się podobne potknięcia. Większości można łatwo uniknąć, jeśli zna się ich listę i ma pod ręką poprawne sformułowania.

• Mylone pojęcia – uczniowie piszą np. „konstytucja zniosła wolną szlachtę” zamiast „złotą wolność szlachecką w dotychczasowej formie”. Rozwiązanie: używaj prostych, ale precyzyjnych określeń: „ograniczała przywileje szlachty”, „ograniczała samowolę szlachty”.
• Przestawiona chronologia – np. „po Konstytucji 3 maja nastąpił trzeci rozbiór, a potem konfederacja targowicka”. Warto pilnować kolejności: konstytucja → Targowica → wojna 1792 → II rozbiór → insurekcja → III rozbiór.
• Uogólnienia bez konkretów – zdania typu „konstytucja dużo zmieniła” bez jednego przykładu. Każde takie zdanie powinno mieć „dopisek”: co konkretnie zmieniła, dla kogo, w jakiej dziedzinie.
• Mieszanie przyczyn i skutków – np. „konstytucja doprowadziła do I rozbioru” (ten nastąpił wcześniej). Sprawdź zawsze, czy wydarzenie, o którym piszesz, mogło czasowo być skutkiem poprzedniego.

Jeśli nie jesteś czegoś pewien, lepiej użyć sformułowania ogólniejszego, ale poprawnego: „Konstytucja 3 maja wywołała sprzeciw części szlachty i interwencję Rosji”, zamiast szczegółu, co do którego brakuje pewności.

Jak przygotować się do zadań o Konstytucji 3 maja krok po kroku

Plan powtórki w 20–30 minut

Nawet krótka, ale dobrze zaplanowana powtórka przed sprawdzianem czy egzaminem może zrobić dużą różnicę. Wystarczy rozpisać ją na kilka etapów.

1. 5 minut – oś czasu i kontekst
   Na kartce narysuj prostą linię i zaznacz kolejno: I rozbiór, początek Sejmu Wielkiego, uchwalenie Konstytucji 3 maja, konfederacja targowicka, wojna 1792 r., II rozbiór, insurekcja kościuszkowska, III rozbiór. Krótkie hasła przy każdej dacie pomogą później w zadaniach z mapą i chronologią.
2. 10 minut – „cztery filary” Konstytucji
   Wypisz w zeszycie cztery główne obszary zmian: ustrój państwa, pozycja króla, prawa mieszczan, ochrona chłopów. Pod każdym hasłem zanotuj po dwa–trzy krótkie punkty. To będzie twoja „ściąga w głowie” na egzamin.
3. 5–10 minut – mini-odpowiedź pisemna
   Wybierz jedno typowe polecenie, np. „Oceń znaczenie Konstytucji 3 maja dla losów Rzeczypospolitej” i napisz krótką wypowiedź (6–8 zdań). Spróbuj zastosować schemat: wstęp – 2 argumenty – konkluzja.
4. 5 minut – szybkie sprawdzenie błędów
   Przeczytaj swoją odpowiedź i podkreśl daty, nazwy, pojęcia. Sprawdź je w podręczniku lub notatkach. Jeśli coś wymaga korekty, popraw od razu, by nie utrwalać złych skojarzeń.

Prosty „ściągacz” pojęć do zapamiętania

Przy Konstytucji 3 maja pojawia się kilka terminów, które warto mieć „pod ręką”. Pomaga krótkie skojarzenie – jedno zdanie do każdego hasła.

• Sejm Wielki (Czteroletni) – obradował w latach 1788–1792, uchwalił Konstytucję 3 maja.
• Konfederacja targowicka – związek przeciwników konstytucji, którzy prosili Rosję o pomoc przeciwko reformom.
• Trójpodział władzy – podział na władzę ustawodawczą (sejm), wykonawczą (król i rząd) oraz sądowniczą (sądy).
• Monarchia konstytucyjna – ustrój, w którym król rządzi, ale jego kompetencje są ograniczone przez konstytucję.
• „Opieka prawa” – określenie używane w konstytucji na ochronę mieszczan i chłopów przez państwo.

Takie krótkie definicje przydają się zwłaszcza przy zadaniach typu „wyjaśnij pojęcie” lub „podaj, co oznacza termin użyty w tekście źródłowym”.

Przykładowe zadania i modelowe odpowiedzi

Zadanie: wyjaśnij, podaj przyczynę, wskaż skutek

Polecenie: „Wyjaśnij, dlaczego część szlachty sprzeciwiała się Konstytucji 3 maja”.
Modelowa odpowiedź: „Część szlachty sprzeciwiała się Konstytucji 3 maja, ponieważ ograniczała ona ich dotychczasowe przywileje polityczne. Zniesienie liberum veto i wzmocnienie władzy centralnej uderzało w pozycję magnaterii, która dotąd mogła blokować decyzje sejmu i wpływać na państwo dla własnych korzyści”.

Polecenie: „Podaj jeden skutek uchwalenia Konstytucji 3 maja dla sytuacji międzynarodowej Rzeczypospolitej”.
Modelowa odpowiedź: „Skutkiem uchwalenia Konstytucji 3 maja była interwencja Rosji, która obawiała się wzmocnienia Polski i dążyła do zachowania nad nią wpływów”.

Zadanie: praca z tekstem źródłowym – dopasuj treść do reform

Polecenie: „Na podstawie tekstu Konstytucji 3 maja wyjaśnij, jakie zmiany wprowadzono w sposobie wyboru króla”.
Fragment tekstu: „Tron polski elekcyjny, po życiu naszym, w osobie potomków płci męskiej sukcesyjnie przechodzić ma”.

Modelowa odpowiedź: „Konstytucja 3 maja zniosła wolną elekcję i wprowadziła dziedziczność tronu w dynastii wybranego władcy”.

Kluczowy krok: przekładasz archaiczny zapis („tron elekcyjny… sukcesyjnie przechodzić ma”) na współczesny język („koniec wolnej elekcji, tron dziedziczny”). Na egzaminie wystarczy jedno–dwa zdania, ale muszą oddawać sens, a nie być tylko przepisanym cytatem.

Zadanie: porównanie rozwiązań ustrojowych

Polecenie: „Porównaj ustrój Rzeczypospolitej przed i po uchwaleniu Konstytucji 3 maja. Podaj po jednym przykładzie”.

Możliwa odpowiedź:

• „Przed uchwaleniem Konstytucji 3 maja w sejmie obowiązywało liberum veto, które pozwalało jednemu posłowi zerwać obrady, natomiast po jej uchwaleniu podejmowano decyzje większością głosów”.
• „Przed konstytucją król był wybierany w wolnej elekcji przez całą szlachtę, a po jej uchwaleniu tron stał się dziedziczny”.

W tego typu zadaniu konieczne są dwa porównawcze człony: „przed – po”. Jeśli opiszesz tylko stan po konstytucji, ocena może być obniżona, nawet gdy faktycznie go znasz.

Jak pisać własną krótką charakterystykę Konstytucji 3 maja

Charakterystyka w 5–6 zdaniach – schemat do wykorzystania

Czasem w zadaniu pojawia się polecenie w rodzaju: „Napisz krótką wypowiedź, w której scharakteryzujesz Konstytucję 3 maja”. Chodzi wtedy o ogólne przedstawienie dokumentu: kiedy, przez kogo i po co został uchwalony oraz co zmieniał.

Można się oprzeć na prostym planie:

1. Wprowadzenie – jedno zdanie: data + miejsce + ogólna ocena („ważny dokument, próba reformy państwa”).
2. Treść – dwa–trzy zdania o najważniejszych zmianach (ustrój, władza króla, mieszczanie, chłopi).
3. Znaczenie – jedno–dwa zdania o skutkach i ocenie (nie uratowała, ale ma znaczenie symboliczne, była nowoczesna).

Przykładowa charakterystyka:
„Konstytucja 3 maja została uchwalona 3 maja 1791 r. przez Sejm Czteroletni jako próba uratowania osłabionej Rzeczypospolitej. Wprowadzała trójpodział władzy, znosiła liberum veto i wolną elekcję, a tron stawał się dziedziczny. Dokument wzmacniał pozycję mieszczan, obejmował ich opieką prawa państwowego i zapowiadał lepszą ochronę chłopów. W krótkiej perspektywie nie zdołała powstrzymać rozbiorów, ponieważ wywołała sprzeciw części szlachty i interwencję Rosji. Mimo to uchodzi za pierwszą w Europie nowoczesną konstytucję i stała się ważnym symbolem dążeń Polaków do naprawy i unowocześnienia państwa”.

Jak wpleść własną ocenę bez przesady

Nauczyciele i egzaminatorzy cenią, gdy wypowiedź nie jest jedynie „suchym streszczeniem podręcznika”. Własną ocenę można jednak wyrażać rzeczowo, bez patosu.

Przydatne, neutralne sformułowania oceniające:

• „Można uznać, że…”.
• „Z dzisiejszej perspektywy widać, iż…”.
• „Dla współczesnych Polaków Konstytucja 3 maja stanowi…”.
• „W porównaniu z innymi państwami europejskimi była to…”.

Przykład zdania: „Można uznać, że Konstytucja 3 maja była jednym z najbardziej nowoczesnych projektów ustrojowych w ówczesnej Europie, mimo że nie uchroniła Polski przed upadkiem”.

Ćwiczenia domowe, które realnie pomagają przed egzaminem

„Jedno zdanie dziennie” – mikrotrening z Konstytucją 3 maja

Skuteczny sposób na utrwalenie materiału to bardzo krótkie, ale regularne ćwiczenia. Jednym z nich jest zapisanie jednego poprawnego zdania dziennie o Konstytucji 3 maja.

Przykładowy tygodniowy zestaw:

• Dzień 1: „Konstytucja 3 maja została uchwalona w 1791 r. przez Sejm Czteroletni jako próba naprawy państwa po I rozbiorze”.
• Dzień 2: „Dokument wprowadzał trójpodział władzy i wzmacniał władzę wykonawczą króla i rządu”.
• Dzień 3: „Zniesiono liberum veto, a decyzje sejmowe miały być podejmowane większością głosów”.
• Dzień 4: „Konstytucja 3 maja zniosła wolną elekcję i ustanowiła tron dziedziczny”.
• Dzień 5: „Mieszczanie otrzymali szersze prawa polityczne i zostali objęci opieką prawa państwowego”.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co trzeba umieć o Konstytucji 3 maja na egzamin ósmoklasisty?

Na egzaminie musisz znać przede wszystkim: datę uchwalenia Konstytucji 3 maja (3 maja 1791 r.), najważniejsze osoby z nią związane, przyczyny jej wprowadzenia, główne postanowienia oraz skutki. Ważne jest też rozumienie, że była to pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie i druga na świecie.

Egzamin wymaga nie tylko pamięci faktów, ale też umiejętności wyjaśniania, porównywania sytuacji „przed” i „po” oraz formułowania krótkich, logicznych wypowiedzi pisemnych na ten temat.

Jakie są najważniejsze postanowienia Konstytucji 3 maja, które mogą pojawić się na teście?

Trzeba znać kilka kluczowych rozwiązań ustrojowych, które wprowadzała Konstytucja 3 maja, na przykład:

• wzmocnienie władzy króla i zniesienie wolnej elekcji (tron dziedziczny),
• trójpodział władzy (ustawodawcza – sejm, wykonawcza – król i rząd, sądownicza – niezawisłe sądy),
• ograniczenie liberum veto i nadużyć demokracji szlacheckiej,
• poprawa sytuacji mieszczan (m.in. nawiązanie do „Prawa o miastach”),
• uznanie chłopów za „lud pod opieką państwa” – pierwszy krok do poprawy ich położenia.

Na egzaminie często trzeba dopasować te postanowienia do ich skutków albo wyjaśnić, co konkretnie zmieniały w praktyce.

Jakie były przyczyny uchwalenia Konstytucji 3 maja?

Główne przyczyny to kryzys Rzeczypospolitej w XVIII wieku: słaba władza króla, liberum veto blokujące reformy, dominacja magnaterii, wpływy obcych państw (szczególnie Rosji, Prus i Austrii) oraz osłabienie armii i finansów. Ważnym momentem był I rozbiór Polski (1772 r.), który pokazał, że bez zmian państwo może całkowicie upaść.

Patriotyczna część szlachty doszła do wniosku, że jedyną szansą na uratowanie kraju są głębokie reformy ustroju. Stąd pomysł uchwalenia nowoczesnej konstytucji podczas obrad Sejmu Czteroletniego.

Kim były najważniejsze postacie związane z Konstytucją 3 maja?

Wśród zwolenników reform i konstytucji trzeba znać przede wszystkim: króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz liderów stronnictwa patriotycznego – Ignacego Potockiego i Hugo Kołłątaja. Często pojawiają się oni w zadaniach jako autorzy projektów reform lub uczestnicy uchwalenia konstytucji.

Po stronie przeciwników reform byli przywódcy stronnictwa hetmańskiego i późniejszej konfederacji targowickiej, m.in.: Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski, Franciszek Ksawery Branicki. W zadaniach trzeba zwykle rozpoznać, kto był „za”, a kto „przeciw” reformom.

Jakie typy zadań dotyczące Konstytucji 3 maja pojawiają się najczęściej na egzaminie ósmoklasisty?

Najczęściej spotkasz:

• zadania wyboru (A, B, C, D) – rozpoznanie daty, postaci, skutku uchwalenia konstytucji, sceny z obrazu Matejki,
• zadania na dobieranie – łączenie postanowień z ich opisem lub skutkiem, dopasowanie postaci do roli (zwolennik/przeciwnik reform),
• zadania z lukami – uzupełnianie dat, nazw („Sejm Czteroletni”, „Konstytucja 3 maja”),
• zadania otwarte – wymienienie przyczyn, postanowień lub skutków; krótkie wyjaśnienia na podstawie źródła.

W dłuższych odpowiedziach trzeba zwykle ocenić znaczenie Konstytucji 3 maja lub wyjaśnić, dlaczego mimo jej uchwalenia Rzeczpospolita nie uniknęła rozbiorów.

Jak napisać dobrą odpowiedź o Konstytucji 3 maja na egzaminie?

Najpierw dokładnie przeczytaj polecenie i sprawdź, czy masz napisać o przyczynach, postanowieniach, skutkach, czy o ocenie znaczenia konstytucji. Następnie ułóż krótką, logiczną strukturę: wstęp (o czym piszesz), rozwinięcie (2–3 najważniejsze argumenty poparte faktami) i zakończenie (krótka ocena lub podsumowanie).

Pisz prostym, zwięzłym językiem, używaj pojęć historycznych (Sejm Czteroletni, stronnictwo patriotyczne, konfederacja targowicka, rozbiory), odwołuj się do dat i nazwisk. Unikaj ogólników typu „było źle” – zamiast tego wyjaśnij konkretnie, na czym polegały problemy i co miała zmienić Konstytucja 3 maja.

Najbardziej praktyczne wnioski

• Na egzaminie ósmoklasisty Konstytucja 3 maja jest jednym z kluczowych tematów, bo wymaga połączenia wiedzy faktograficznej (daty, osoby, postanowienia) z umiejętnością analizy i pisania krótkich wypowiedzi.
• Uczeń musi znać podstawowe fakty: datę uchwalenia (3 maja 1791 r.), jej znaczenie jako pierwszej nowoczesnej konstytucji w Europie, główne postacie zwolenników i przeciwników reform oraz najważniejsze postanowienia i skutki konstytucji.
• Wymagania egzaminacyjne obejmują pełny schemat „przyczyny – przebieg – skutki” oraz umiejętność ocenienia znaczenia Konstytucji 3 maja dla dziejów Polski, a nie tylko wymienienia suchych faktów.
• Konieczne jest wyjaśnienie, dlaczego w ogóle uchwalono konstytucję: kryzys Rzeczypospolitej w XVIII w., osłabienie państwa (liberum veto, wolna elekcja, dominacja magnaterii), presja sąsiadów i doświadczenie I rozbioru.
• Trzeba umieć opisać zmiany wprowadzone przez konstytucję (reformy ustrojowe, wzmocnienie władzy króla, trójpodział władzy, poprawa sytuacji mieszczan i chłopów) oraz reakcję przeciwników reform (konfederacja targowicka, interwencja Rosji, II rozbiór).
• Egzamin często wymaga pracy ze źródłami (mapy, obrazy, teksty historyczne), dlatego sama pamięć dat nie wystarcza – potrzebne jest logiczne łączenie informacji ze źródeł z własną wiedzą.

Te artykuły też mogą Cię zaciekawić:

• 

  Konstytucja 3 maja: symbol wolności i niepodległości

• 

  Czym była Konstytucja 3 maja i dlaczego jest tak ważna?

• 

  Geneza i przebieg polskich konstytucji w XX wieku

• 

  Konstytucja RP – co musisz znać na egzamin?

• 

  Czy zmiana konstytucji jest możliwa? Przykłady na…

• 

  Czym jest konstytucja i dlaczego ma kluczowe…