Rewolucja przemysłowa: pojęcia, wynalazki, skutki społeczne

Rewolucja przemysłowa – podstawowe pojęcia i ramy czasowe

Czym była rewolucja przemysłowa?

Rewolucja przemysłowa to głęboka zmiana w sposobie wytwarzania dóbr, organizacji pracy i życia ludzi, która rozpoczęła się w drugiej połowie XVIII wieku w Wielkiej Brytanii, a potem rozprzestrzeniła się na Europę i świat. Jej istotą było przejście od pracy ręcznej do pracy maszynowej, od małych warsztatów rzemieślniczych do dużych fabryk i zakładów przemysłowych. Produkcja stała się szybsza, tańsza i bardziej masowa.

W tradycyjnym gospodarstwie wiejskim lub w warsztacie rzemieślniczym jedna osoba lub rodzina wykonywała produkt od początku do końca. W czasie rewolucji przemysłowej pojawiła się specjalizacja i podział pracy – pracownik wykonywał tylko jeden, powtarzalny etap. Zmieniły się też źródła energii: miejsce mięśni ludzkich i zwierzęcych zaczęły zajmować maszyny napędzane parą wodną, a później energią elektryczną.

Ramy czasowe rewolucji przemysłowej

Historiografia wyróżnia zwykle kilka etapów rewolucji przemysłowej:

• Pierwsza rewolucja przemysłowa – mniej więcej od ok. 1760 do ok. 1870 roku; związana głównie z wynalezieniem i zastosowaniem maszyny parowej, rozwojem przemysłu włókienniczego, hutnictwa i kolei.
• Druga rewolucja przemysłowa – od ok. 1870 do wybuchu I wojny światowej (1914); wiąże się z wykorzystaniem elektryczności, silnika spalinowego, rozwojem chemii, stali, komunikacji (telefon, telegraf), taśmowej organizacji pracy.
• Kolejne „rewolucje” techniczne – czasem mówi się też o trzeciej (komputeryzacja, elektronika) i czwartej rewolucji przemysłowej (cyfryzacja, sztuczna inteligencja), ale w egzaminie ósmoklasisty najważniejsza jest pierwsza i częściowo druga rewolucja przemysłowa.

W szkole podstawowej najczęściej używa się po prostu terminu „rewolucja przemysłowa” dla opisu przemian od końca XVIII do XIX wieku, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, a potem w innych krajach europejskich i USA.

Najważniejsze pojęcia związane z rewolucją przemysłową

Kilka pojęć pojawia się w zadaniach egzaminacyjnych wyjątkowo często. Dobrze jest je znać nie tylko „na pamięć”, lecz także rozumieć w praktyce.

• Industrializacja – proces uprzemysłowienia; przechodzenie od gospodarki opartej na rolnictwie do gospodarki opartej na przemyśle i produkcji fabrycznej.
• Urbanizacja – wzrost liczby ludności miejskiej i rozbudowa miast; w czasie rewolucji przemysłowej tysiące ludzi przenosiły się ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy w fabrykach.
• Przemysł – dział gospodarki zajmujący się wytwarzaniem dóbr (np. maszyn, ubrań, narzędzi, produktów chemicznych) na dużą skalę, zwykle za pomocą maszyn.
• Fabryka – zakład przemysłowy, w którym produkuje się towary z użyciem maszyn i podziału pracy, często w systemie zmianowym.
• Proletariat – warstwa najemnych robotników, nieposiadających środków produkcji (ziemi, maszyn), utrzymująca się z pracy w fabrykach, kopalniach, hutach.
• Bourgeoisie (burżuazja) – warstwa właścicieli kapitału: fabryk, banków, przedsiębiorstw; to oni często najwięcej zyskiwali na rewolucji przemysłowej.

Zrozumienie tych pojęć pozwala szybko zorientować się w treści tekstu źródłowego lub zadania, nawet jeżeli pojawiają się w nieco innym kontekście.

Przyczyny rewolucji przemysłowej

Warunki w Wielkiej Brytanii – dlaczego to tam wszystko się zaczęło?

Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii nieprzypadkowo. Kraj ten miał szereg warunków, które sprzyjały rozwojowi przemysłu:

• Bogactwo surowców – duże złoża węgla kamiennego i rudy żelaza, potrzebnych do napędzania maszyn i wytopu metalu.
• Rozwinięta sieć rzeczna i porty – ułatwiały transport towarów, węgla i surowców zarówno wewnątrz kraju, jak i w handlu morskim.
• Silne rolnictwo – tzw. rewolucja agrarna poprzedziła rewolucję przemysłową. Zastosowano nowe metody uprawy, płodozmian, grodzenie gruntów (enclosures). Rolnictwo produkowało więcej żywności, więc część ludności mogła przenosić się do miast.
• Kapitał z handlu kolonialnego – Imperium Brytyjskie czerpało ogromne zyski z handlu z koloniami, w tym z handlu niewolnikami, cukrem, bawełną. Pieniądze te inwestowano w nowe maszyny, fabryki i infrastrukturę.
• Stabilna sytuacja polityczna – brak wielkich wojen na terenie samej Wielkiej Brytanii w XVIII wieku sprzyjał inwestycjom i rozwojowi gospodarczemu.
• Tradycja wynalazczości – istnienie towarzystw naukowych, wsparcie dla inżynierów i wynalazców oraz system patentów zachęcały do tworzenia i wdrażania nowych rozwiązań.

W zadaniach egzaminacyjnych często pojawia się pytanie, dlaczego rewolucja przemysłowa rozpoczęła się właśnie w Wielkiej Brytanii, a nie w innym kraju. Warto wtedy skojarzyć: surowce + kapitał + rolnictwo + kolonie + wynalazcy.

Rewolucja agrarna – zmiany na wsi

Ważnym tłem dla rewolucji przemysłowej była rewolucja agrarna, czyli przemiany w rolnictwie:

• wprowadzono płodozmian zamiast trójpolówki, co zwiększyło plony,
• stosowano nowe narzędzia (np. siewniki, ulepszone pługi),
• prowadzono selektywną hodowlę zwierząt, aby poprawić jakość mięsa i wełny,
• dokonano tzw. grodzeń (enclosures) – łączenia rozdrobnionych pól w większe gospodarstwa otoczone ogrodzeniami.

Grodzenia sprawiły, że wielu drobnych chłopów straciło dostęp do wspólnych pastwisk i musiało opuścić wieś. Szukali pracy w miastach, co zwiększało liczbę robotników najemnych gotowych pracować za niskie płace. To jeden z kluczowych społecznych fundamentów rewolucji przemysłowej.

Postęp nauki i techniki

Bez rozwoju nauki i techniki rewolucja przemysłowa nie mogłaby wystartować. Już w XVII wieku zaczęto systematycznie badać zjawiska przyrodnicze, rozwijać matematykę, fizykę, chemię. Teoretyczna wiedza przekształcała się w konkretne wynalazki, np.:

• ulepszone pompy do odwadniania kopalń,
• praktyczne maszyny przędzalnicze,
• różne typy maszyn parowych,
• nowe metody wytopu żelaza.

Połączenie wiedzy naukowej i praktyki rzemieślniczej dało efekty, które szybko można było zastosować w przemyśle. Właśnie z tego powodu w historii rewolucji przemysłowej tak często pojawiają się nazwiska wynalazców, jak James Watt czy George Stephenson.

Najważniejsze wynalazki pierwszej rewolucji przemysłowej

Maszyna parowa – serce rewolucji przemysłowej

Najbardziej symbolicznym wynalazkiem rewolucji przemysłowej jest maszyna parowa. Jej pierwsze wersje służyły do odwadniania kopalń, ale dopiero udoskonalenie konstrukcji przez Jamesa Watta w drugiej połowie XVIII wieku sprawiło, że stała się powszechnie użyteczna.

Zasada działania była stosunkowo prosta: w kotle podgrzewano wodę, która zamieniała się w parę. Ta para napędzała tłok, a jego ruch zostawał zamieniany na ruch obrotowy – np. koła. Maszyna parowa mogła napędzać:

• maszyny włókiennicze w fabrykach,
• pompy w kopalniach,
• młoty w hutach,
• lokomotywy i statki parowe.

Zastosowanie maszyny parowej oznaczało, że produkcja nie była już uzależniona od siły wiatru, wody ani od pracy mięśni. Fabrykę można było postawić tam, gdzie było najwygodniej – np. blisko kopalni węgla lub dużego miasta.

Przemysł włókienniczy – od krosna ręcznego do fabryki

Jednym z pierwszych sektorów, w których zastosowano rozwiązania przemysłowe, był przemysł włókienniczy, szczególnie produkcja tkanin bawełnianych i wełnianych. Pojawiły się tam przełomowe wynalazki:

• Spinning Jenny (przędzarka wielowrzecionowa) – wynaleziona przez Jamesa Hargreavesa, pozwalała jednej osobie prząść naraz kilka nitek, co ogromnie zwiększało wydajność.
• Water frame (przędzarka wodna) Richarda Arkwrighta – napędzana siłą wody, co jeszcze bardziej przyspieszało przędzenie.
• Mechaniczne krosno tkackie Edmunda Cartwrighta – umożliwiało zautomatyzowane tkanie na dużą skalę.

Te wynalazki zlikwidowały przewagę tradycyjnych domowych warsztatów. Produkcja przeniosła się do manufaktur i fabryk, w których pracowało coraz więcej ludzi, w tym kobiety i dzieci. Tkaniny stawały się tańsze i bardziej dostępne, a popyt na nie rósł nie tylko w Europie, ale i w koloniach.

Hutnictwo i metalurgia – żelazo, stal i nowe metody produkcji

Rewolucja przemysłowa wymagała ogromnych ilości żelaza i później stali. W hutnictwie doszło więc do szeregu zmian technologicznych, m.in.:

• wprowadzenie koksu zamiast węgla drzewnego do wytopu żelaza,
• rozwój wielkich pieców,
• później (w czasie drugiej rewolucji przemysłowej) wprowadzenie konwertera Bessemera i innych metod taniej produkcji stali.

Tańsze i lepsze żelazo oraz stal pozwalały budować:

• trwalsze maszyny,
• mosty i linie kolejowe,
• statki i okręty,
• nowoczesną broń.

W zadaniach egzaminacyjnych często łączy się rozwój kolei z postępem w hutnictwie – bez stalowych szyn i części maszyn kolej nie mogłaby się tak rozwinąć.

Transport: kolej, statki parowe, drogi i kanały

Rozwój przemysłu wymagał szybkiego i taniego transportu surowców i gotowych towarów. Rewolucja przemysłowa przyniosła prawdziwy skok w tej dziedzinie.

Kolej żelazna

Jednym z najważniejszych wynalazków była lokomotywa parowa i kolej. Za jej pioniera uważa się George’a Stephensona, który zbudował jedną z pierwszych linii kolejowych przeznaczonych do transportu ludzi i towarów. Kolej:

• znacznie przyspieszyła podróżowanie,
• umożliwiła przewóz ciężkich ładunków (węgiel, żelazo, zboże) na duże odległości,
• połączyła ośrodki przemysłowe z portami i miastami.

Na ilustracjach z epoki często widać dymiące lokomotywy, tłumy ludzi na dworcach i długie składy wagonów – to wizualne symbole rewolucji przemysłowej.

Statki parowe i sieć kanałów

Równolegle rozwijały się statki parowe, które zmieniły transport morski i rzeczny. Podróże były krótsze, mniej zależne od warunków pogodowych. Wewnątrz krajów budowano też kanały, łączące ważne rzeki i regiony przemysłowe. Przed erą kolei kanały stanowiły tanią i masową drogę transportu.

Łącznie usprawnienia w transporcie oznaczały, że towary można było wysyłać szybko i tanio do odległych odbiorców. To z kolei sprzyjało rozwojowi rynku krajowego i międzynarodowego, wzrostowi handlu i specjalizacji regionów.

Druga rewolucja przemysłowa – nowe źródła energii i wynalazki

Elektryczność – nowe serce przemysłu

Nowe źródła energii: ropa naftowa i silnik spalinowy

Druga połowa XIX wieku przyniosła kolejne przełomy energetyczne. Do węgla i pary dołączyły ropa naftowa oraz silnik spalinowy. Początkowo ropę wykorzystywano głównie do produkcji nafty oświetleniowej, lecz szybko okazało się, że produkty jej destylacji mogą napędzać maszyny.

Silniki spalinowe (m.in. Nikolausa Otto, Gottlieba Daimlera, Rudolfa Diesla) działały na innej zasadzie niż maszyny parowe – spalanie mieszanki paliwowo-powietrznej następowało wewnątrz cylindra. Przyniosło to kilka istotnych konsekwencji:

• silniki były lżejsze i bardziej kompaktowe,
• zużywały mniej paliwa na jednostkę pracy,
• nadawały się do napędu pojazdów – samochodów, ciężarówek, później samolotów.

Rozwój przemysłu naftowego i motoryzacji przyspieszył globalną wymianę towarów i ludzi. W krajach uprzemysłowionych zaczęły się pojawiać pierwsze stacje benzynowe, warsztaty samochodowe, a także nowe zawody związane z obsługą transportu drogowego.

Przemysł chemiczny i nowe materiały

Kolejnym filarem drugiej rewolucji przemysłowej był dynamiczny rozwój chemii. Badania laboratoryjne szybko przekładały się na masową produkcję:

• barwników syntetycznych – zastąpiły drogie barwniki naturalne i zrewolucjonizowały przemysł włókienniczy,
• nawozów sztucznych – zwiększyły plony, łagodząc ryzyko głodu w rosnących miastach,
• leków – pierwsze środki antyseptyczne, szczepionki, później leki przeciwbólowe i przeciwzapalne,
• materiałów wybuchowych (np. dynamit Alfreda Nobla) – wykorzystywanych zarówno w budownictwie, jak i w wojskowości.

Stopniowo pojawiały się także pierwsze tworzywa sztuczne i gumy syntetyczne. Umożliwiało to produkcję nowych typów przedmiotów codziennego użytku, które były tańsze, lżejsze i łatwe do formowania w niemal dowolne kształty.

Nowe środki łączności i komunikacji

Druga rewolucja przemysłowa to nie tylko energia i materiały, lecz także rewolucja informacji. W XIX wieku pojawiły się wynalazki radykalnie skracające czas przesyłania wiadomości.

• Telegraf – sieci kabli telegraficznych połączyły kontynenty. Informacje, które wcześniej wędrowały tygodniami na statkach, teraz docierały w ciągu minut lub godzin.
• Telefon – wynalazek Alexandra Grahama Bella umożliwił bezpośrednią rozmowę na odległość. Firmy mogły koordynować produkcję i handel w czasie niemal rzeczywistym.
• Radio – bezprzewodowa łączność zrewolucjonizowała nie tylko komunikację, ale także rozrywkę i politykę masową w XX wieku.

Wraz z rozwojem prasy drukowanej i tańszym papierem ukształtowało się społeczeństwo masowej informacji. Gazety, reklamy i plakaty stały się stałym elementem krajobrazu miast przemysłowych.

Nowe gałęzie przemysłu i wielkie korporacje

O ile pierwsza rewolucja przemysłowa opierała się głównie na węglu, żelazie i włókiennictwie, o tyle druga przyniosła rozkwit nowych sektorów:

• przemysł elektrotechniczny – produkcja generatorów, silników, kabli, oświetlenia,
• przemysł samochodowy – montaż pojazdów, opon, części zamiennych,
• przemysł naftowy – wydobycie, rafinacja i dystrybucja paliw,
• przemysł chemiczny i farmaceutyczny – od barwników po specjalistyczne leki.

Rosnąca skala produkcji spowodowała powstawanie wielkich korporacji, trustów i karteli. Przedsiębiorstwa działały ponad granicami państw, inwestowały w odległych regionach i kontrolowały całe rynki surowcowe. Z drugiej strony narastały obawy przed monopolami, co skłoniło część państw (np. USA) do wprowadzenia praw antytrustowych.

Skutki społeczne rewolucji przemysłowej

Urbanizacja i narodziny wielkich miast

Rewolucja przemysłowa dramatycznie przyspieszyła proces urbanizacji. Ludność migrowała ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy w fabrykach, kopalniach i zakładach usługowych. W efekcie:

• małe miasteczka przekształcały się w wielkie ośrodki przemysłowe,
• powstawały dzielnice robotnicze – gęsto zabudowane, z ciasnymi kamienicami i barakami,
• brakowało infrastruktury: kanalizacji, czystej wody, szpitali, szkół.

Warunki sanitarne w pierwszych dekadach industrializacji były bardzo trudne. Częste epidemie cholery czy tyfusu wynikały z przepełnienia, braku higieny i zanieczyszczenia wody. Dopiero późniejsze reformy miejskie, budowa kanalizacji i wodociągów poprawiły sytuację.

Nowe klasy społeczne: burżuazja i proletariat

Przemiany gospodarcze doprowadziły do przekształcenia tradycyjnej struktury stanowej w strukturę klasową. Z wyraźnym podziałem na:

• burżuazję (kapitalistów) – właścicieli fabryk, kopalń, banków, statków,
• proletariat (klasę robotniczą) – ludzi pozbawionych własnych środków produkcji, sprzedających swoją pracę za płacę.

Między tymi grupami narastały konflikty interesów. Kapitaliści dążyli do maksymalizacji zysków, co często oznaczało długie godziny pracy, niskie płace i brak zabezpieczeń socjalnych dla robotników. To napięcie stało się jednym z głównych tematów myśli społecznej XIX wieku.

Warunki pracy w fabrykach i kopalniach

Codzienność robotnika przemysłowego znacząco różniła się od pracy w tradycyjnym rzemiośle czy rolnictwie. W fabrykach i kopalniach:

• dzienny czas pracy wynosił często 12–16 godzin, także dla kobiet i dzieci,
• praca była monotonna, powtarzalna, wykonywana przy głośnych i niebezpiecznych maszynach,
• brakowało przepisów BHP – wypadki, kalectwo i choroby zawodowe były bardzo częste,
• za spóźnienia lub „błędy” potrącano część wynagrodzenia.

Dzieci podejmowały pracę już w wieku kilku–kilkunastu lat, np. jako pomocnicy przy maszynach, roznosiciele węgla czy czyściciele części. Ich mały wzrost bywał „zaletą” w ciasnych przestrzeniach kopalń i pod maszynami, co jeszcze bardziej zwiększało ryzyko urazów.

Krytyka takich warunków pracy doprowadziła stopniowo do wprowadzenia ustaw fabrycznych (factory acts), które:

• ograniczały czas pracy dzieci i kobiet,
• wymagały minimalnych standardów bezpieczeństwa,
• wprowadzały systemy inspekcji fabrycznych.

Ruch robotniczy i związki zawodowe

Trudne warunki życia i pracy sprzyjały organizowaniu się robotników. Początkowo władze i właściciele fabryk ostro zwalczali wszelkie formy zrzeszania się, lecz z czasem powstał ruch robotniczy i pierwsze związki zawodowe.

Formy walki o prawa pracownicze obejmowały m.in.:

• strajki – wstrzymanie pracy w celu wymuszenia wyższych płac lub lepszych warunków,
• petycje i wystąpienia do parlamentu o zmiany prawne,
• tworzenie kas zapomogowych, aby wspierać członków w czasie choroby lub bezrobocia.

W Wielkiej Brytanii ważnym ruchem politycznym była np. partia chartystów, domagająca się rozszerzenia praw wyborczych i reform parlamentarnych. W wielu krajach powstawały też partie socjalistyczne, radykalnie krytykujące kapitalizm i wzywające do głębokich zmian społecznych.

Myśl socjalistyczna i krytyka kapitalizmu

Rewolucja przemysłowa sprowokowała nową falę refleksji nad sprawiedliwością społeczną. Socjaliści utopijni (np. Robert Owen, Charles Fourier) proponowali eksperymentalne wspólnoty, w których własność miała być wspólna, a praca – mniej wyczerpująca i bardziej ludzka.

Później rozwinął się socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, który interpretował historię jako walkę klas. Według tej teorii:

• kapitalizm opierał się na wyzysku klasy robotniczej,
• robotnicy mieli z czasem obalić system kapitalistyczny w rewolucji,
• docelowo miało powstać społeczeństwo bezklasowe, oparte na wspólnej własności środków produkcji.

Niezależnie od tego, czy te prognozy się spełniły, idee socjalistyczne wywarły ogromny wpływ na politykę społeczną państw europejskich – przyczyniły się m.in. do wprowadzenia systemów ubezpieczeń, emerytur czy darmowej edukacji.

Zmiany w rodzinie i codziennym życiu

Przemysł i miasto zmieniły także strukturę rodziny oraz styl życia. W tradycyjnych społecznościach wiejskich dom był jednocześnie miejscem pracy (gospodarstwo, warsztat). W społeczeństwie przemysłowym:

• miejsce pracy i dom zostały rozdzielone – ludzie codziennie przemieszczali się do fabryk i biur,
• czas zaczął być ściślej odmierzany – zegar fabryczny, rozkłady jazdy kolei, normy wydajności,
• rodzina nuklearna (rodzice + dzieci) stała się bardziej samodzielna, luźniej związana z szeroką rodziną.

Stopniowo zwiększał się także dostęp do edukacji. W wielu państwach wprowadzono obowiązek szkolny, a nauka czytania i pisania przestała być przywilejem elit. Jednocześnie rozwój przemysłu przyniósł nowe formy rozrywki masowej: teatry, kina, parki rozrywki, później radio i kino dźwiękowe. Dla robotnika dzień wolny od pracy (np. niedziela) zyskał nowe znaczenie.

Rewolucja przemysłowa a zmiana roli kobiety

Industrializacja wpłynęła także na pozycję kobiet w społeczeństwie. Z jednej strony:

• wielu pracodawców zatrudniało kobiety za niższe płace niż mężczyzn,
• warunki pracy były równie ciężkie, a często bardziej ryzykowne (np. w przędzalniach, szwalniach),
• od kobiet nadal oczekiwano prowadzenia domu i opieki nad dziećmi po zakończeniu pracy zarobkowej.

Z drugiej strony praca w fabrykach, biurach czy sklepach sprawiła, że kobiety zaczęły odgrywać aktywniejszą rolę gospodarczą. Rosła też liczba kobiet z wykształceniem średnim i wyższym. To przyczyniło się do narodzin ruchów emancypacyjnych, domagających się:

• praw wyborczych,
• równych szans edukacyjnych i zawodowych,
• zmian w prawie małżeńskim i rodzinnym.

W wielu krajach Europy i w USA kobiety uzyskały prawa wyborcze dopiero w XX wieku, ale impuls do tych zmian wyrósł z doświadczeń epoki industrializacji.

Rewolucja przemysłowa a kolonializm i nierówności globalne

Rozwój przemysłu w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej pogłębił nierówności między regionami świata. Kraje uprzemysłowione:

• potrzebowały wielkich ilości surowców – bawełny, kauczuku, miedzi, ropy,
• szukały rynków zbytu dla swoich wyrobów fabrycznych,
• budowały floty handlowe i wojenne, aby zabezpieczyć swoje interesy.

To stało się jednym z motorów nowego imperializmu w XIX wieku. Potęgi europejskie dzieliły między sobą Afrykę, rozszerzały wpływy w Azji i Ameryce Łacińskiej. Kolonie dostarczały taniej siły roboczej i surowców, w zamian otrzymując głównie gotowe produkty przemysłowe. Taki model wymiany utrwalał zależność gospodarczą.

Przemiany w rolnictwie i „druga rewolucja agrarna”

Rewolucja przemysłowa była ściśle powiązana z przemianami na wsi. Zanim fabryki mogły zatrudnić miliony ludzi, rolnictwo musiało zacząć produkować więcej żywności przy mniejszej liczbie pracowników. Ten proces nazywa się często drugą rewolucją agrarną.

W krajach takich jak Wielka Brytania, Francja czy Niemcy zachodnie wprowadzano:

• system płodozmianu (zamiast odłogów – rotacja upraw, np. zboże, rośliny pastewne, okopowe),
• lepsze narzędzia rolnicze – żelazne pługi, siewniki, młocarnie,
• melioracje i grodzenia pól (enclosures), zwiększające kontrolę nad ziemią i produkcją.

Wzrost wydajności rolnictwa miał dwa skutki. Po pierwsze, spadła liczba głodów i klęsk żywnościowych w porównaniu z wcześniejszymi epokami. Po drugie, część ludności wiejskiej stała się zbędna w tradycyjnym gospodarstwie i wyruszyła do miast. To właśnie ci ludzie zasilili szeregi robotników fabrycznych.

W wielu regionach wschodniej Europy i poza nią przejście do nowoczesnego rolnictwa przebiegało wolniej. Utrzymywały się stosunki feudalne, pańszczyzna czy wielkie majątki ziemskie kosztem drobnych chłopów. Taka przepaść między „nowoczesnym” Zachodem a „tradycyjnym” Wschodem miała później znaczenie dla tempa industrializacji i poziomu życia.

Postęp naukowy i narodziny społeczeństwa technicznego

Industrializacja przyspieszyła nie tylko rozwój gospodarki, lecz również instytucjonalizację nauki. Coraz więcej wynalazków powstawało nie w pojedynczych warsztatach, ale w:

• laboratoriach uniwersyteckich,
• instytutach badawczych finansowanych przez państwo,
• działach technicznych wielkich przedsiębiorstw.

Zacieśniły się więzi między nauką, techniką i przemysłem. Odkrycia z dziedziny chemii, fizyki czy metalurgii szybko przekładano na konkretne technologie: nowe barwniki syntetyczne, stopy stali, nawozy sztuczne, silniki spalinowe. Inżynier stał się jedną z kluczowych postaci epoki – pomostem między teorią a produkcją.

Wraz z postępem technicznym zmieniało się powszechne wyobrażenie o świecie. Zamiast polegać głównie na tradycji i autorytecie, coraz więcej ludzi wierzyło w możliwość nieustannego „ulepszania” życia dzięki wynalazkom i planowaniu. Taki sposób myślenia stał się fundamentem nowoczesnego państwa oraz kapitalistycznej gospodarki nastawionej na stały wzrost.

Ekologiczne konsekwencje uprzemysłowienia

Dynamiczny rozwój przemysłu miał również poważne skutki dla środowiska naturalnego. W pierwszej fazie industrializacji mało kto przejmował się długofalowymi konsekwencjami emisji czy wycinki lasów – priorytetem była produkcja i zysk.

Najbardziej widoczne problemy występowały w miastach i okręgach przemysłowych:

• gęste zadymienie z kominów fabrycznych i domowych pieców węglowych,
• zanieczyszczenie rzek ściekami przemysłowymi i miejskimi,
• dewastacja krajobrazu w regionach górniczych – hałdy, zapadliska, skażona gleba.

W wielu przemysłowych metropoliach pojawiło się zjawisko smogu. Londyn, Manchester, ale także Śląsk czy Ruhra przez dziesięciolecia funkcjonowały w półmroku dymów fabrycznych. Zdrowotne skutki – choroby płuc, wysoka śmiertelność dzieci – długo były traktowane jako „nieunikniona cena postępu”.

Z czasem zaczęły się kształtować pierwsze ruchy ochrony środowiska. Naturalistów i lekarzy niepokoił stan lasów, wód i powietrza. Pojawiły się inicjatywy tworzenia parków miejskich i narodowych, ograniczeń wycinki, a także pierwsze – bardzo skromne – regulacje dotyczące zanieczyszczeń. Jednak pełne zrozumienie skali problemu przyszło dopiero w XX wieku.

Industrializacja w różnych częściach świata

Proces uprzemysłowienia nie przebiegał równomiernie. Wielka Brytania jako „warsztat świata” wyprzedziła inne kraje o kilka dekad, lecz stopniowo dołączały do niej kolejne państwa:

• Belgia i północna Francja szybko rozwinęły hutnictwo i górnictwo,
• Niemcy postawiły na przemysł ciężki, chemię i kolej,
• Stany Zjednoczone stworzyły wielkie konglomeraty stalowe i samochodowe, rozwijając masową produkcję.

W wielu regionach świata industrializacja była jednak uzależniona od kapitału zagranicznego i interesów mocarstw kolonialnych. Koleje w Indiach czy Ameryce Łacińskiej często budowano przede wszystkim po to, by wywozić surowce do metropolii, nie zaś rozwijać lokalny rynek.

Część krajów – jak Japonia po reformach ery Meiji – próbowała nadrabiać dystans poprzez intensywną modernizację „odgórną”: import technologii, wysyłanie studentów za granicę, tworzenie państwowych fabryk i stoczni. Tam, gdzie władze potrafiły połączyć rozwój przemysłu z reformami społecznymi i edukacją, efekt był trwalszy. Tam, gdzie industrializację ograniczano do kilku sektorów kontrolowanych przez obcy kapitał, zależność gospodarcza i ubóstwo utrzymywały się przez pokolenia.

Nowe formy państwa i polityki społecznej

Narastające napięcia społeczne, konflikty klasowe i problemy zdrowotne zmusiły państwa do aktywnej ingerencji w gospodarkę i życie społeczne. XIX-wieczny liberalizm, zakładający minimalną rolę państwa, stopniowo ustępował miejsca modelowi, w którym władze:

• wprowadzały ustawy pracy regulujące czas i warunki zatrudnienia,
• tworzyły systemy ubezpieczeń społecznych (chorobowych, wypadkowych, emerytalnych),
• inwestowały w szkolnictwo powszechne oraz sieć szpitali i sanatoriów.

Jednym z pionierów polityki socjalnej były zjednoczone Niemcy pod rządami Bismarcka, gdzie wprowadzono obowiązkowe ubezpieczenia dla robotników. Ten model – choć początkowo służył również osłabieniu ruchów socjalistycznych – stał się inspiracją dla innych państw europejskich.

Wzmocnienie roli państwa przejawiało się też w nowych formach administracji. Biurokracja rozrastała się, aby nadzorować podatki, infrastrukturę, szkoły, kolej, pocztę i statystykę. W ten sposób narodziło się nowoczesne państwo biurokratyczne, trwale związane z gospodarką przemysłową.

Standaryzacja czasu, przestrzeni i codzienności

Jednym z mniej oczywistych, ale bardzo głębokich skutków industrializacji była standaryzacja życia. Rozwój kolei i telegrafu wymusił ujednolicenie czasu – wcześniejsze lokalne godziny słoneczne zostały zastąpione strefami czasowymi. Zegarek stał się nieodłącznym narzędziem zarówno fabrycznego majstra, jak i urzędnika.

W gospodarce przemysłowej:

• fabryki pracowały według ściśle określonych zmian,
• transport – kolej, statki, później tramwaje i autobusy – działał w oparciu o rozbudowane rozkłady jazdy,
• poczta i telegraf narzuciły nowe tempo komunikacji – odpowiedź na list czy depeszę oczekiwano dużo szybciej niż wcześniej.

Z czasem standaryzacji podlegała także przestrzeń. Projektowano całe dzielnice robotnicze według powtarzalnych schematów, wprowadzano typowe rozmiary cegieł, szyn, śrub, a nawet mebli czy naczyń. Taki świat łatwiej się produkowało, transportowało i kontrolowało, ale jednocześnie w wielu miejscach zanikał lokalny koloryt.

Rozwój kultury masowej i mediów

Rewolucja przemysłowa stworzyła nowe warunki dla rozpowszechniania informacji i rozrywki. Tańszy papier, szybkie prasy drukarskie i sprawna sieć kolejowa sprawiły, że:

• gazety mogły ukazywać się codziennie i docierać do odległych regionów,
• książki, broszury i ulotki polityczne stały się bardziej dostępne cenowo,
• reklama zaczęła odgrywać coraz większą rolę w życiu miejskim.

Nowoczesne miasto przemysłowe miało własną kulturę masową. Robotnicy i urzędnicy spędzali wolny czas w teatrach, salach koncertowych, pubach, na meczach sportowych. W końcu pojawiły się także kina, które przyciągały szeroką publiczność krótkimi filmami, a potem pierwszymi superprodukcjami.

Masowe media stały się ważnym narzędziem kształtowania opinii publicznej. Partie polityczne, ruchy społeczne i państwa szybko zauważyły, że poprzez prasę i plakaty można mobilizować wyborców, zachęcać do strajku albo – przeciwnie – zniechęcać do buntów. Narodził się nowy wymiar polityki: walka o uwagę i emocje masowego odbiorcy.

Między entuzjazmem a lękiem: wyobrażenia o maszynach

Zmiany wywołane przez industrializację budziły skrajne reakcje. Dla jednych maszyna była symbolem postępu i wolności – obietnicą łatwiejszej pracy, tańszych towarów i końca głodu. Dla innych stanowiła zagrożenie dla:

• tradycyjnego rzemiosła i małych warsztatów,
• więzi społecznych na wsi i w małych miasteczkach,
• samego człowieczeństwa, redukowanego do roli „trybiku” w wielkiej fabryce.

Ten ambiwalentny stosunek do maszyn znalazł odbicie w literaturze, malarstwie i filozofii. Jedni artyści zachwycali się pejzażem industrialnym – linią kolejową, mostami żelaznymi, dźwigami portowymi. Inni przedstawiali fabryki jako mroczne, odczłowieczające miejsca. W refleksji filozoficznej i socjologicznej pojawiło się pytanie, czy człowiek potrafi panować nad własnymi wynalazkami, czy też staje się ich niewolnikiem.

Spór o sens postępu technologicznego trwa do dziś, lecz jego korzenie sięgają właśnie epoki pierwszej i drugiej rewolucji przemysłowej, gdy maszyna po raz pierwszy w tak radykalny sposób wkroczyła w niemal każdy aspekt życia jednostki i społeczeństwa.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest rewolucja przemysłowa w skrócie?

Rewolucja przemysłowa to proces głębokich zmian gospodarczych i społecznych, który rozpoczął się w drugiej połowie XVIII wieku w Wielkiej Brytanii. Polegał na przejściu od ręcznej produkcji w małych warsztatach do produkcji maszynowej w dużych fabrykach.

W jej trakcie zmieniły się źródła energii (z mięśni ludzi i zwierząt na maszyny parowe, a później elektryczne), sposób organizacji pracy (podział pracy, specjalizacja) oraz życie ludzi – masowe przeprowadzki ze wsi do miast i narodziny społeczeństwa industrialnego.

Jakie są główne przyczyny rewolucji przemysłowej w Wielkiej Brytanii?

Rewolucja przemysłowa zaczęła się w Wielkiej Brytanii, ponieważ kraj ten miał wyjątkowo sprzyjające warunki. Najważniejsze z nich to:

• bogate złoża węgla i rudy żelaza,
• dobrze rozwinięta sieć rzek i portów, ułatwiająca transport,
• wydajne rolnictwo po rewolucji agrarnej (płodozmian, grodzenia, nowe narzędzia),
• kapitał z handlu kolonialnego, który inwestowano w fabryki i infrastrukturę,
• stabilna sytuacja polityczna oraz tradycja wynalazczości i system patentów.

Na egzaminie ósmoklasisty warto zapamiętać skrót: surowce + kapitał + silne rolnictwo + kolonie + wynalazcy.

Jakie były najważniejsze wynalazki pierwszej rewolucji przemysłowej?

Za najważniejszy wynalazek pierwszej rewolucji przemysłowej uznaje się maszynę parową, szczególnie w udoskonalonej wersji Jamesa Watta. Dzięki niej można było napędzać maszyny w fabrykach, pompy w kopalniach, młoty w hutach, lokomotywy i statki parowe.

Ogromne znaczenie miał też rozwój przemysłu włókienniczego – wprowadzenie maszyn przędzalniczych i tkackich, które zastąpiły tradycyjne krosna ręczne. Te wynalazki przyspieszyły i potaniły produkcję tkanin, a zarazem stały się wzorem dla innych gałęzi przemysłu.

Na czym polegały industrializacja i urbanizacja w czasie rewolucji przemysłowej?

Industrializacja to proces uprzemysłowienia, czyli przechodzenia od gospodarki opartej na rolnictwie do gospodarki opartej na przemyśle i produkcji fabrycznej. Oznaczała powstawanie fabryk, kopalni, hut i rozwój nowych gałęzi przemysłu.

Urbanizacja to wzrost liczby ludności miast oraz ich szybka rozbudowa. W czasie rewolucji przemysłowej tysiące ludzi opuszczało wieś (często po grodzeniach ziemi) i przenosiło się do miast w poszukiwaniu pracy w fabrykach, co prowadziło do przeludnienia i trudnych warunków życia.

Kim byli proletariat i burżuazja w epoce rewolucji przemysłowej?

Proletariat to warstwa najemnych robotników fabrycznych, górników, hutników – ludzi, którzy nie posiadali własnych środków produkcji (ziemi, maszyn) i utrzymywali się wyłącznie z pracy najemnej. Często pracowali w ciężkich warunkach, za niskie płace, po wiele godzin dziennie.

Burżuazja (bourgeoisie) to klasa właścicieli kapitału: fabrykantów, przedsiębiorców, bankierów, kupców. To oni inwestowali w fabryki i maszyny, a dzięki rewolucji przemysłowej najczęściej pomnażali swój majątek. Konflikt interesów między proletariatem a burżuazją stał się jednym z ważnych tematów w XIX-wiecznej polityce i myśli społecznej.

Jakie były skutki społeczne rewolucji przemysłowej?

Rewolucja przemysłowa doprowadziła do głębokich zmian w strukturze społeczeństwa. Pojawiły się nowe klasy: liczna klasa robotnicza (proletariat) i bogata burżuazja przemysłowa. Nastąpił masowy odpływ ludności ze wsi do miast, co sprzyjało urbanizacji, ale też powodowało przeludnienie i złe warunki sanitarne.

Z jednej strony wzrosła ogólna produkcja dóbr i stopniowo podnosił się poziom życia, z drugiej – wielu robotników żyło w ubóstwie i pracowało w bardzo trudnych warunkach. To z kolei doprowadziło do narodzin ruchów robotniczych, związków zawodowych i pierwszych reform socjalnych.

Jakie są etapy rewolucji przemysłowej i które są najważniejsze na egzaminie?

Najczęściej wyróżnia się:

• pierwszą rewolucję przemysłową (ok. 1760–1870) – maszyna parowa, przemysł włókienniczy, hutnictwo, kolej,
• drugą rewolucję przemysłową (ok. 1870–1914) – elektryczność, silnik spalinowy, stal, chemia, telegraf, telefon, produkcja taśmowa.

Czasem mówi się także o trzeciej (komputeryzacja) i czwartej rewolucji przemysłowej (cyfryzacja, sztuczna inteligencja), ale w szkole podstawowej i na egzaminie ósmoklasisty kluczowe znaczenie ma przede wszystkim pierwsza oraz częściowo druga rewolucja przemysłowa.

Co warto zapamiętać

• Rewolucja przemysłowa była głęboką zmianą w sposobie produkcji i organizacji pracy: przejściem od ręcznego wytwarzania w małych warsztatach do maszynowej produkcji fabrycznej.
• Kluczowym elementem rewolucji był podział pracy i specjalizacja – robotnik wykonywał jeden powtarzalny etap, co przyspieszało, ujednolicało i obniżało koszt produkcji.
• Zmieniły się główne źródła energii: zamiast pracy ludzkich i zwierzęcych mięśni zaczęto wykorzystywać maszyny parowe, a następnie energię elektryczną.
• Historiografia wyróżnia pierwszą rewolucję przemysłową (ok. 1760–1870, maszyna parowa, kolej, przemysł włókienniczy i hutnictwo) oraz drugą (od ok. 1870 do 1914, elektryczność, silnik spalinowy, chemia, stal, komunikacja).
• Rewolucja przemysłowa była powiązana z procesami industrializacji i urbanizacji, rozwojem fabryk oraz kształtowaniem się nowych warstw społecznych: proletariatu i burżuazji.
• Rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii dzięki korzystnym warunkom: bogatym złożom surowców, rozwiniętej sieci transportowej, silnemu rolnictwu, kapitałowi kolonialnemu, stabilnej sytuacji politycznej i wspieraniu wynalazczości.
• Rewolucja agrarna (płodozmian, nowe narzędzia, selektywna hodowla, grodzenia) zwiększyła wydajność rolnictwa i wypchnęła wielu chłopów do miast, dostarczając taniej siły roboczej dla rozwijających się fabryk.