Stara mapa Europy z zaznaczonymi granicami państw
Źródło: Pexels | Autor: Nothing Ahead
Rate this post

Spis Treści:

Czym były rozbiory Polski i dlaczego są tak ważne dla ucznia?

Krótka definicja rozbiorów Polski

Rozbiory Polski to trzy kolejne podziały terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów dokonane w końcu XVIII wieku przez trzy sąsiednie mocarstwa: Rosję, Prusy i Austrię. W ich wyniku państwo polsko-litewskie stopniowo traciło ziemie, aż w 1795 roku całkowicie zniknęło z mapy Europy. Nie była to jedna bitwa czy jedna wojna, ale proces, który trwał kilkadziesiąt lat i miał głębokie przyczyny wewnętrzne oraz zewnętrzne.

Rozbiory Polski to fundamentalny temat w historii Polski nowożytnej. Łączy się z pojęciami upadku Rzeczypospolitej, konfederacji, absolutyzmu oświeconego, a także z takimi wydarzeniami jak Konstytucja 3 maja czy powstanie kościuszkowskie. Dla ucznia przygotowującego się do egzaminu ósmoklasisty to jeden z kluczowych działów, w którym łatwo o pomyłki – szczególnie przy datach, kolejności wydarzeń i nazwiskach władców.

Dlaczego rozbiory Polski są tak często na egzaminach?

Rozbiory Polski pojawiają się w zadaniach egzaminacyjnych z kilku powodów. Po pierwsze, to wyraźna cezura dziejowa – kończy epokę Rzeczypospolitej szlacheckiej i otwiera ponad sto lat walki o niepodległość. Po drugie, temat łączy przyczyny (dlaczego upadło dawne państwo), przebieg (kolejne rozbiory, reformy, wojny) i skutki (brak państwa, germanizacja, rusyfikacja, powstania narodowe). To idealny materiał do zadań problemowych i analizy źródeł.

Rozbiory Polski pozwalają także sprawdzić umiejętność:

  • układania wydarzeń w porządku chronologicznym,
  • czytania i interpretacji map historycznych,
  • łączenia procesów politycznych (np. słabości ustroju) z ich konsekwencjami terytorialnymi,
  • rozpoznawania głównych postaci epoki (Stanisław August Poniatowski, Katarzyna II, Fryderyk II, Maria Teresa itd.).

Zrozumienie rozbiorów pomaga też w późniejszych tematach: powstaniu listopadowym, styczniowym, Wiośnie Ludów, a nawet odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Bez tego łatwo zgubić się w długiej liście dat i nazw.

Chronologiczny przegląd – trzy rozbiory i najważniejsze daty

Dla porządku dobrze jest mieć w głowie krótką „oś czasu”:

  • 1772 – I rozbiór Polski (Rosja, Prusy, Austria);
  • 1791 – uchwalenie Konstytucji 3 maja (próba ratowania państwa);
  • 1793 – II rozbiór Polski (Rosja i Prusy);
  • 1794 – powstanie kościuszkowskie (ostatnia próba obrony niepodległości);
  • 1795 – III rozbiór Polski (Rosja, Prusy, Austria) i ostateczny upadek Rzeczypospolitej.

Te daty pojawiają się wyjątkowo często. Dobrą praktyką jest połączenie każdej daty z krótkim hasłem (np. 1772 – „I rozbiór”, 1791 – „Konstytucja 3 maja”, 1793 – „II rozbiór”, 1794 – „Kościuszko”, 1795 – „III rozbiór, upadek”). Dzięki temu łatwiej je skojarzyć i odtworzyć pod presją czasu na egzaminie.

Przyczyny rozbiorów Polski – problemy wewnętrzne

Słabości ustroju Rzeczypospolitej

Jedną z najważniejszych przyczyn rozbiorów była słabość ustroju politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rzeczpospolita była państwem szlacheckiej demokracji, w którym ogromną rolę odgrywał sejm i sejmiki, a król miał ograniczoną władzę. Taki model sprawdzał się jeszcze w XVI wieku, ale w XVII i XVIII wieku okazał się mało skuteczny wobec rosnącej siły państw absolutystycznych, takich jak Prusy czy Rosja.

Szczególnie niebezpiecznym elementem systemu było liberum veto. Zasada ta pozwalała każdemu posłowi sejmowemu przerwać obrady i unieważnić ich decyzje jednym sprzeciwem. Teoretycznie miała chronić wolność szlachecką, w praktyce często paraliżowała państwo. Wystarczyło przekupić pojedynczego posła, aby zablokować reformy czy uchwały podatkowe. To otwierało szerokie pole dla wpływów obcych mocarstw.

Kolejnym problemem były wolne elekcje. Każdy nowy król był wybierany przez szlachtę na polu elekcyjnym. Kandydaci często pochodzili z zagranicznych dynastii, a o poparcie polskiej szlachty zabiegały obce państwa. Obietnice, pieniądze i wpływy ambasadorów sprawiały, że interesy Rzeczypospolitej przegrywały z interesami obcych dworów. Z czasem król w dużej mierze uzależniał się od obcych sojuszy, a nie od własnej szlachty.

Anarchia wewnętrzna i liberum veto

Pojęcie anarchii szlacheckiej opisuje stan, w którym liczne przywileje szlachty i brak silnej władzy centralnej prowadziły do chaosu. Szlachcic czuł się bardzo niezależny, niechętnie płacił podatki i niechętnie zgadzał się na wzmocnienie władzy królewskiej. Konfederacje, prywatne wojska magnackie, liczne spory i rokosze podkopywały stabilność państwa.

Liberum veto stało się symbolem tego chaosu. Od połowy XVII wieku coraz częściej zrywano sejmy, co powodowało, że:

  • nie można było uchwalić stałych podatków na wojsko,
  • nie udawało się przeprowadzić reform administracyjnych i skarbowych,
  • brakowało silnej armii zdolnej bronić granic.

Obce mocarstwa doskonale to wykorzystywały. Posłowie opłacani przez ambasadorów Rosji czy Prus zrywali sejmy, na których planowano wzmocnienie państwa. W ten sposób wewnętrzna słabość ustroju łączyła się z zewnętrzną ingerencją.

Rola magnaterii i konfliktów religijnych

Obok ustroju istotną rolę odgrywała magnateria, czyli najbogatsza część szlachty. Posiadała ona ogromne majątki, własne oddziały zbrojne, rozległe wpływy polityczne. Część magnatów bardziej dbała o swoje interesy niż o dobro państwa. Zdarzało się, że magnaci szukali oparcia u obcych monarchów, licząc na wsparcie przeciwko królowi lub konkurencyjnym rodom.

Dodatkowo Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym i wielowyznaniowym. Mieszkali tu Polacy, Litwini, Rusini (Ukraińcy, Białorusini), Żydzi, Niemcy, Ormianie, Tatarzy. Występowały różne wyznania: katolicy, prawosławni, protestanci, grekokatolicy, żydzi. Choć w XVI wieku panowała względna tolerancja, w XVII i XVIII wieku narastały konflikty religijne i napięcia, szczególnie względem innowierców. Mocarstwa ościenne – zwłaszcza Rosja – wykorzystywały to, występując w roli „obrońcy” prawosławnych.

W efekcie polityka wewnętrzna Rzeczypospolitej stała się areną wpływów obcych państw. Magnaci zabiegali o ich poparcie, a spory religijne i narodowościowe ułatwiały ingerencję w sprawy wewnętrzne. To wszystko osłabiało odporność państwa na naciski i prowadziło do stopniowej utraty suwerenności.

Warte uwagi:  Historia w filmach – jakie produkcje pomogą ci przygotować się do egzaminu?

Przyczyny zewnętrzne – polityka Rosji, Prus i Austrii

Rosja – „opiekunka” Rzeczypospolitej

W XVIII wieku Rosja stała się najsilniejszym państwem Europy Wschodniej. Po zwycięstwie nad Szwecją w wojnie północnej i umocnieniu się na Bałtyku, zaczęła intensywnie ingerować w sprawy Rzeczypospolitej. Carowa Katarzyna II dążyła do utrzymania Polski w stanie słabości, aby wykorzystać ją jako strefę wpływów i bufor między Rosją a Prusami oraz Austrią.

Rosyjscy ambasadorowie w Warszawie odgrywali rolę faktycznych „nadzorców” polskiej polityki. Wspierali swoich kandydatów, naciskali na Sejm, finansowali przeciwników reform. Rosja określała siebie jako gwaranta ustroju Rzeczypospolitej, co w praktyce oznaczało blokowanie istotnych zmian i utrzymywanie słabości państwa.

Katarzyna II obawiała się, że zreformowana, silna Polska mogłaby stać się sojusznikiem wrogich jej mocarstw. Dlatego preferowała Polskę słabą, zależną i skłóconą wewnętrznie. Kiedy Polacy podjęli próbę naprawy państwa (sejm wielki, Konstytucja 3 maja), Rosja zareagowała interwencją zbrojną, wspierając przeciwników reform (konfederacja targowicka).

Prusy – państwo militarne i ich interesy

Prusy były stosunkowo młodym, ale dynamicznie rozwijającym się państwem. Rządzone przez dynastię Hohenzollernów, stawiały na silną armię, scentralizowaną administrację i sprawny system podatkowy. W XVIII wieku ich władca, Fryderyk II (Fryderyk Wielki), dążył do powiększenia terytorium i umocnienia Prus jako mocarstwa.

Prusy szczególnie interesowały się ziemiami polskimi z dwóch powodów:

  • chciały połączyć swoje rozdzielone terytoria – Brandenburgię i Prusy Książęce – korytarzem przez ziemie polskie,
  • dążyły do przejęcia ważnych szlaków handlowych na Wiśle i dostępu do Gdańska oraz wybrzeża Bałtyku.

Fryderyk II nie ukrywał pogardy wobec słabości Rzeczypospolitej i otwarcie uważał, że prędzej czy później państwo to padnie łupem sąsiadów. Prusy wraz z Rosją i Austrią wykorzystały moment wewnętrznego osłabienia Polski, aby dokonać podziału jej terytorium. Szczególnie istotny był I rozbiór, w którym Prusy uzyskały m.in. Prusy Królewskie (bez Gdańska i Torunia), a później w II rozbiorze przejęły kolejne ważne ziemie.

Austria – rywalizacja o wpływy w Europie Środkowej

Austria (Monarchia Habsburgów) także uczestniczyła w rozbiorach Polski, choć jej zaangażowanie miało nieco inny charakter niż Rosji i Prus. W XVIII wieku Austria konkurowała z Prusami o dominację w Niemczech i w Europie Środkowej, a także walczyła z Turcją na południu. W takich warunkach ziemie Rzeczypospolitej były dla niej okazją do kompensaty strat lub wzmocnienia pozycji.

Władczyni Austrii, Maria Teresa, formalnie wyrażała wątpliwości moralne wobec rozbiorów, ale nie zrezygnowała z udziału w podziale. Austria przejęła m.in. południowe ziemie Rzeczypospolitej – w tym Małopolskę z Krakowem (w I rozbiorze) oraz kolejne obszary w III rozbiorze. Z tych ziem utworzono m.in. Królestwo Galicji i Lodomerii, znane powszechnie jako Galicja.

Europejska polityka równowagi sił

Rozbiory Polski wpisywały się w szerszy kontekst europejskiej równowagi sił. Mocarstwa bały się, że jedno państwo (np. Rosja) zyska zbyt dużą przewagę, co mogłoby zachwiać stabilnością kontynentu. Dlatego w praktyce porozumiały się ponad głowami Polaków, by wspólnie podzielić ziemie Rzeczypospolitej i równocześnie pilnować, aby żadne z nich zbytnio się nie wzmocniło kosztem innych.

Dla ucznia ważne jest skojarzenie: rozbiory Polski nie były jedynie „karą” za błędy wewnętrzne, ale także rezultatem gry mocarstw, które szukały terytorium do podziału, by utrzymać między sobą równowagę.

Droga do I rozbioru Polski (1772)

Sytuacja Rzeczypospolitej za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

Reformy i ograniczenia za rządów „króla Stasia”

W 1764 roku na tron wstąpił Stanisław August Poniatowski, wybrany przy wyraźnym poparciu Rosji. Z jednej strony oznaczało to silne uzależnienie od Petersburga, z drugiej – nowy król próbował wykorzystać swoją pozycję, by przeprowadzać umiarkowane reformy. Wspierał go obóz zwany Familią (Czartoryscy), który od dawna postulował naprawę ustroju.

Podejmowano pierwsze kroki modernizacyjne:

  • unowocześniano administrację i skarb,
  • powoływano nowe komisje (np. skarbową, wojskową),
  • król rozwijał kulturę i edukację, zakładając m.in. szkołę rycerską (Korpus Kadetów) dla przyszłych oficerów i urzędników.

Każda poważniejsza próba wzmocnienia państwa napotykała jednak mur sprzeciwu ze strony:

  • części konserwatywnej szlachty, przywiązanej do „złotej wolności”,
  • Rosji, która nie zgadzała się na zmiany naruszające jej wpływy.

Król musiał więc balansować: chciał reform, ale był związany rosyjską „opieką”. Ta sprzeczność to stały motyw jego panowania.

Konfederacja barska (1768–1772) – bunt w obronie „wiary i wolności”

Bezpośrednią drogę do I rozbioru otworzyła konfederacja barska. Był to zbrojny związek części szlachty, zawiązany w 1768 roku w Barze na Podolu. Jego uczestnicy występowali:

  • przeciwko przewadze Rosji w Rzeczypospolitej,
  • przeciwko królowi uznawanemu za zbyt uległego wobec Petersburga,
  • w obronie katolicyzmu i szczególnej roli Kościoła.

Bezpośrednim pretekstem była sprawa dysydentów (innowierców – głównie prawosławnych i protestantów), którym pod naciskiem Rosji przywracano część praw politycznych. Szlacheccy konfederaci przedstawiali swój bunt jako obronę wiary i „dawnych swobód”, lecz ich działania doprowadziły też do dalszej destabilizacji kraju.

Walki konfederatów z wojskami królewskimi i rosyjskimi objęły dużą część terytorium. Pojawiły się:

  • liczne potyczki partyzanckie,
  • oblężenia miast i twierdz (np. Częstochowy),
  • interwencje obcych wojsk, które coraz swobodniej poruszały się po polskich ziemiach.

Z punktu widzenia sąsiednich mocarstw konfederacja barska była dowodem, że Rzeczpospolita nie kontroluje własnego terytorium. Rosja, Prusy i Austria zaczęły kalkulować, w jaki sposób wykorzystać chaos do terytorialnych zysków.

Droga dyplomatyczna do I rozbioru

Gdy konfederacja barska słabła, a rosyjskie wojska umacniały swą przewagę w Polsce, w Europie narastało napięcie między Rosją a Turcją. Groziła większa wojna, która mogła zachwiać równowagą sił. W takiej atmosferze Prusy wysunęły pomysł „uspokojenia sytuacji” poprzez wspólny podział części ziem Rzeczypospolitej.

W latach 1771–1772 toczyły się tajne rokowania między dyplomatami Rosji, Prus i Austrii. Do uzgodnienia pozostawały:

  • dokładny przebieg nowych granic,
  • wzajemne korzyści terytorialne, tak aby żadne z mocarstw nie czuło się pokrzywdzone,
  • sposób przedstawienia rozbioru światu jako „koniecznego kroku dla stabilności regionu”.

Latem 1772 roku wojska zaborców wkroczyły na wyznaczone obszary, faktycznie zajmując część terytorium Rzeczypospolitej. Polska dyplomacja była zaskoczona skalą działań, a osłabione wewnętrznymi konfliktami państwo nie było w stanie się obronić.

I rozbiór Polski – zakres i konsekwencje (1772)

W 1772 roku doszło do I rozbioru Polski. Trzy mocarstwa – Rosja, Prusy i Austria – zabrały znaczne obszary Rzeczypospolitej.

Najprościej skojarzyć, kto co otrzymał:

  • Rosja – wschodnie ziemie (m.in. część Inflant i Białorusi),
  • Prusy – pas ziem na północy, w tym Prusy Królewskie bez Gdańska i Torunia oraz tzw. Prusy Zachodnie,
  • Austria – południowe ziemie, przede wszystkim Galicję, w tym Małopolskę z Krakowem i Lwowem.

Rzeczpospolita utraciła około 1/3 terytorium i znaczną część ludności. Dla gospodarki oznaczało to m.in.:

  • utratę ważnych szlaków handlowych,
  • osłabienie bazy podatkowej,
  • przejęcie przez zaborców wielu miast i ośrodków gospodarczych.

Dla współczesnego ucznia kluczowe jest skojarzenie: I rozbiór to jeszcze nie koniec państwa, ale wyraźny sygnał ostrzegawczy, że bez głębokich reform Rzeczpospolita wkrótce może zniknąć z mapy.

Stara mapa świata z kontynentami, napisami arabskimi i flagami państw
Źródło: Pexels | Autor: feyza ebrar

Między I a II rozbiorem – próby ratowania państwa

Sejm Rozbiorowy (1773–1775) i Komisja Edukacji Narodowej

Aby zatwierdzić rozbiór, mocarstwa zmusiły Rzeczpospolitą do zwołania sejmu, który przeszedł do historii jako Sejm Rozbiorowy. Obradował on w latach 1773–1775 w atmosferze silnej presji rosyjskich wojsk i dyplomacji. Posłów zachęcano do posłuszeństwa zarówno groźbami, jak i łapówkami.

Sejm, chcąc nie chcąc, ratyfikował traktaty rozbiorowe. Jednocześnie jednak, korzystając z okazji, przeprowadzono kilka istotnych reform. Najsłynniejszą było powołanie w 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej (KEN) – pierwszego w Europie państwowego organu zajmującego się oświatą.

Warte uwagi:  Zabytki polskiej historii – od Wawelu po Stocznię Gdańską

KEN:

  • przejęła majątki po skasowanym zakonie jezuitów,
  • zajęła się reformą szkół – od parafialnych po akademickie,
  • opracowywała nowoczesne programy nauczania, kładąc nacisk na nauki ścisłe, historię, język polski.

Paradoks I rozbioru polegał na tym, że w cieniu wielkiej klęski terytorialnej rozpoczęła się nowoczesna polityka oświatowa. To ona uformowała kolejne pokolenie Polaków, które później walczyło w powstaniach i angażowało się w działalność niepodległościową.

Ruch reform – stronnictwa polityczne i obóz patriotyczny

Po I rozbiorze w społeczeństwie narastało przekonanie, że bez gruntownej zmiany ustroju Polska nie przetrwa. Wokół króla i w sejmie wykształciły się trzy główne obozy:

  • Stronnictwo dworskie – skupione wokół króla, dążące do reform, ale często liczące na porozumienie z Rosją,
  • Stronnictwo hetmańskie – konserwatywne, broniące „złotej wolności”, zwykle niechętne poważniejszym zmianom i często powiązane z obcymi ambasadami,
  • Stronnictwo patriotyczne – najsilniej domagające się uniezależnienia od Rosji, wzmocnienia armii i skarbu, a także szerszego udziału mieszczan w życiu politycznym.

W kręgu patriotów działali m.in. Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki, Stanisław Małachowski. Wspierało ich rozwijające się mieszczaństwo, część duchowieństwa oraz światli oficerowie. To właśnie ten obóz odegrał kluczową rolę podczas Sejmu Czteroletniego.

Sytuacja międzynarodowa przed II rozbiorem

Choć w Europie toczyły się kolejne wojny (m.in. rosyjsko-tureckie i austriacko-pruskie konflikty), żadne z mocarstw nie było zainteresowane odrodzeniem silnej Polski. Rzeczpospolita pozostawała w politycznej zależności od Rosji, która ingerowała w wybór posłów, decyzje sejmu, a nawet w obsadę najważniejszych urzędów.

Jednocześnie jednak Rosja i Austria były chwilowo zajęte na innych frontach. Prusy szukały okazji do dalszych zysków terytorialnych kosztem Polski, ale obawiały się samodzielnego działania przeciwko rosyjskiej woli. Ta konstelacja sił stworzyła okno możliwości, które polski obóz patriotyczny próbował wykorzystać w latach 1788–1792.

Sejm Czteroletni i Konstytucja 3 maja

Sejm Wielki (1788–1792) – czas wielkich debat

W 1788 roku zwołano sejm, który przeszedł do historii jako Sejm Czteroletni lub Sejm Wielki. Okoliczności sprzyjały reformom:

  • Rosja była zaangażowana w wojnę z Turcją,
  • Prusy szukały sojuszników przeciwko Austrii i chętnie wspierały polski obóz reform – przynajmniej oficjalnie.

Sejm obradował „pod węzłem konfederacji”, co oznaczało, że nie obowiązywało liberum veto. Decyzje zapadały większością głosów – sam ten fakt był ogromnym krokiem naprzód. W ciągu czterech lat:

  • zwiększono liczebność armii (choć plany były większe niż realne możliwości finansowe),
  • przeprowadzono reformę skarbu i wprowadzono nowe podatki, w tym na szlachtę i duchowieństwo,
  • uchwalono Prawo o miastach królewskich, przyznające mieszczanom część praw politycznych.

Kulminacją prac sejmu była jednak Konstytucja 3 maja 1791 roku – jedna z pierwszych nowoczesnych konstytucji na świecie.

Konstytucja 3 maja – główne założenia

Konstytucja 3 maja miała przekształcić słabą, rozdętą przywilejami szlachty Rzeczpospolitą w nowoczesne, sprawniej rządzone państwo. Najważniejsze jej postanowienia to:

  • Zniesienie liberum veto oraz ograniczenie konfederacji – decyzje sejmowe miały zapadać większością głosów.
  • Dziedziczność tronu – koniec wolnej elekcji; tron miał przypaść dynastii saskiej (Wettinów), co miało zakończyć okres chaosu po każdym bezkrólewiu.
  • Trójpodział władzy – wyraźny podział na władzę ustawodawczą (Sejm), wykonawczą (król i Straż Praw) oraz sądowniczą.
  • Wzmocnienie władzy centralnej – król i rząd (Straż Praw) zyskiwali realne narzędzia zarządzania państwem.
  • Prawo o miastach – włączone do Konstytucji, przyznające mieszczanom m.in. prawo nabywania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów i stopni wojskowych, a także reprezentację na sejmie.
  • Opieka nad chłopami – chłopi zostali wzięci „pod opiekę prawa i rządu”, co nie likwidowało jeszcze pańszczyzny, ale otwierało drogę do jej stopniowego ograniczania.

Konstytucja próbowała pogodzić tradycję z nowoczesnością. Zachowywała uprzywilejowaną pozycję szlachty, ale eliminowała najbardziej niszczące elementy dawnego ustroju. W symboliczny sposób wyrażała też wolę Polaków do samodzielnego reformowania swojego państwa.

Reakcja sąsiadów i opozycji wewnętrznej

Uchwalenie Konstytucji 3 maja zostało entuzjastycznie przyjęte przez znaczną część społeczeństwa, szczególnie w miastach. Jednak:

  • Rosja uznała ją za bezpośrednie zagrożenie dla swoich wpływów,

    • Konfederacja targowicka i wojna w obronie Konstytucji

    Przeciwnicy reform, obawiający się utraty swoich przywilejów, postanowili szukać pomocy u carycy Katarzyny II. W 1792 roku ogłosili konfederację targowicką, oficjalnie pod hasłem „obrony wolności szlacheckiej” i dawnych praw Rzeczypospolitej. W praktyce było to wejście w sojusz z Rosją przeciwko własnemu państwu.

    Konfederaci:

    • występowali przeciwko Konstytucji 3 maja,
    • domagali się przywrócenia liberum veto i dawnych przywilejów szlachty,
    • prosili Rosję o „bratnią pomoc” w przywróceniu dawnego ustroju.

    Na zaproszenie targowiczan wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej. Rozpoczęła się wojna w obronie Konstytucji (1792). Polskie oddziały, dowodzone m.in. przez księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszkę, stoczyły kilka udanych bitew, jak np. pod Zieleńcami czy Dubienką. Mimo odwagi żołnierzy, przewaga Rosjan była przygniatająca.

    W sytuacji militarnego nacisku i braku realnego wsparcia zagranicznego, król Stanisław August Poniatowski zdecydował się przystąpić do konfederacji targowickiej. Ten krok złamał opór wielu stronników reform. Konstytucja 3 maja została zawieszona, a obóz patriotyczny znalazł się w defensywie.

    II rozbiór Polski – cios po upadku reform (1793)

    Rosja i Prusy wykorzystały wewnętrzny chaos w Rzeczypospolitej. Pod pretekstem „zaprowadzania porządku” przystąpiły do II rozbioru Polski w 1793 roku. Austria tym razem nie wzięła udziału, ale i tak zakres strat był ogromny.

    Państwa zaborcze i utracone ziemie

    Podczas II rozbioru:

    • Rosja przejęła kolejne wielkie obszary na wschodzie – resztę Inflant, znaczne części Ukrainy i Białorusi,
    • Prusy zajęły bogate, silnie zurbanizowane tereny, m.in. Wielkopolskę i Gdańsk oraz Toruń.

    Rzeczpospolita została zredukowana do zaledwie ok. 1/3 dawnego terytorium. Dla gospodarczego funkcjonowania państwa oznaczało to:

    • utrwalenie zależności od pruskich portów i ceł (kontrola handlu zbożem przez Gdańsk),
    • dalsze ograniczenie wpływów podatkowych,
    • odcięcie wielu kluczowych ośrodków miejskich od resztek państwa polskiego.

    Politycznie II rozbiór pokazał, że ugoda z mocarstwami i cofanie reform nie gwarantują bezpieczeństwa. Mimo uległości targowiczan, sąsiedzi i tak zdecydowali się na dalsze rozbiory.

    Sejm grodzieński i dalsze uzależnienie od Rosji

    Ostatnim sejmem Rzeczypospolitej przed jej ostatecznym upadkiem był Sejm grodzieński (1793). Obradował on pod bezpośrednim nadzorem rosyjskiego ambasadora i wojsk carycy. Posłowie, często szantażowani lub przekupywani, zatwierdzili traktaty rozbiorowe.

    W praktyce:

    • Rzeczpospolita utraciła resztki samodzielnej polityki zagranicznej,
    • ograniczono armię do minimalnych rozmiarów,
    • odwołano większość reform Sejmu Czteroletniego.

    Dla wielu działaczy patriotycznych było jasne, że drogą sejmowych uchwał i dyplomacji nie da się już uratować państwa. Coraz częściej mówiono o konieczności powstania zbrojnego.

    Powstanie kościuszkowskie i III rozbiór (1794–1795)

    Akt powstania – przysięga Kościuszki w Krakowie

    W marcu 1794 roku w Krakowie Tadeusz Kościuszko ogłosił insurekcję – ogólnonarodowe powstanie przeciwko Rosji i Prusom. Złożył uroczystą przysięgę na rynku krakowskim, obejmując władzę jako najwyższy naczelnik sił zbrojnych narodowych.

    Plan powstania zakładał:

    • mobilizację wojska regularnego (pozostałości armii Rzeczypospolitej),
    • uzbrojenie jak największej liczby chłopów i mieszczan,
    • rozszerzenie walk na różne regiony kraju – Małopolskę, Litwę, Wielkopolskę.

    Już w kwietniu powstańcy odnieśli pierwsze sukcesy – bitwa pod Racławicami (4 kwietnia 1794) przeszła do legendy, głównie dzięki udziałowi kosynierów, czyli chłopów uzbrojonych w kosy osadzone „na sztorc”.

    Uniwersał Połaniecki – obietnice dla chłopów

    Aby rozszerzyć bazę społeczną powstania, Kościuszko wydał w maju 1794 roku tzw. Uniwersał Połaniecki. Dokument ten:

    • ograniczał pańszczyznę na części ziem,
    • gwarantował chłopom ochronę prawną przed samowolą dziedziców,
    • zapowiadał nadanie osobistej wolności chłopom biorącym udział w powstaniu.

    Reformy te były stosunkowo umiarkowane, ale miały ogromne znaczenie symboliczne. Pokazywały, że w obliczu zagłady państwa wszyscy – szlachta, mieszczanie i chłopi – mają tworzyć jeden naród polityczny. W praktyce realizacja postanowień uniwersału była jednak nierówna i napotykała opór części szlachty.

    Rozszerzenie i upadek powstania

    Insurekcja ogarnęła w krótkim czasie znaczną część kraju. W Warszawie doszło do zrywu mieszczan (tzw. insurekcja warszawska), a na Litwie powstaniu przewodził Jakub Jasiński. Mimo zapału i pojedynczych zwycięstw, siły polskie musiały stawiać czoła przytłaczającej przewadze Rosji i Prus.

    Przełom nastąpił po bitwie pod Maciejowicami (październik 1794), gdzie Kościuszko został ranny i dostał się do rosyjskiej niewoli. Utrata charyzmatycznego przywódcy osłabiła morale powstańców. W listopadzie wojska rosyjskie zdobyły Warszawę (rzeź Pragi), co w praktyce przesądziło o klęsce powstania.

    III rozbiór Polski – zniknięcie państwa z mapy (1795)

    Po stłumieniu powstania kościuszkowskiego trzy mocarstwa – Rosja, Prusy i Austria – przystąpiły do III rozbioru Polski w 1795 roku. Ostatnie resztki terytorium Rzeczypospolitej zostały między nie podzielone.

    Skutki terytorialne:

    • Rosja zajęła kolejne ziemie na wschodzie, w tym znaczną część Litwy i Wołynia,
    • Prusy przejęły obszary na zachodzie i północy, łącząc w swych rękach Wielkopolskę z Prusami Wschodnimi,
    • Austria zagarnęła pozostałe terytoria na południu, m.in. Małopolskę z Krakowem.

    Polska jako państwo przestała istnieć. Stanisław August Poniatowski został zmuszony do abdykacji i wywieziony w głąb Rosji. Dopiero w 1918 roku, po 123 latach, na mapie Europy znów pojawiła się niepodległa Rzeczpospolita.

    Skutki rozbiorów – polityczne, społeczne i kulturowe

    Zmiana mapy politycznej Europy Środkowo‑Wschodniej

    Rozbiory radykalnie przekształciły układ sił w regionie. Terytorium dawnej Rzeczypospolitej zostało wchłonięte przez trzy monarchie absolutystyczne, które:

    • zyskały miliony nowych poddanych,
    • poszerzyły swoje zasoby gospodarcze (ziemia, surowce, miasta),
    • wzmocniły kontrolę nad szlakami handlowymi między Wschodem a Zachodem.

    W praktyce zniknięcie Polski oznaczało także osłabienie „bufora” między Niemcami (Prusami) a Rosją. W długiej perspektywie sprzyjało to późniejszym konfliktom, w tym wojnom światowym.

    Los społeczeństwa pod zaborami

    Mieszkańcy dawnej Rzeczypospolitej znaleźli się pod rządami trzech zupełnie różnych systemów administracyjnych i prawnych. Każdy zabór miał własną specyfikę:

    • Zabór rosyjski – silna rusyfikacja, ograniczanie autonomii, później zakazy języka polskiego w szkołach, represje po powstaniach.
    • Zabór pruski – twarda, konsekwentna germanizacja, rozwinięta biurokracja, ale też szybciej postępująca industrializacja i nowoczesne rolnictwo.
    • Zabór austriacki (Galicja) – początkowo twarde rządy, z czasem nieco większa autonomia i możliwość legalnej działalności kulturalnej, choć w skrajnie biednych warunkach.

    Różnice te przekładały się na codzienne doświadczenia ludzi. Uczeń w szkole pruskiej mierzył się z zakazem mówienia po polsku, podczas gdy w Galicji mógł czytać polskie podręczniki, choć często w przepełnionej, ubogiej szkole.

    Kształtowanie się nowoczesnego narodu polskiego

    Paradoksalnie rozbiory przyspieszyły proces narodowego „uspołecznienia” Polaków. W dawnej Rzeczypospolitej naród utożsamiano głównie ze szlachtą, podczas gdy chłopi i mieszczanie byli zepchnięci na margines życia politycznego. Pod zaborami:

    • wspólnota losu – brak własnego państwa, represje, walka o język – zaczęła łączyć różne warstwy społeczne,
    • kluczową rolę przejęła kultura – język, literatura, symbole, religia,
    • wzrastało znaczenie inteligencji jako grupy, która organizowała oświatę, ruch wydawniczy, spiski konspiracyjne.

    Coraz częściej mówiono o narodzie nie jako o stanie szlacheckim, lecz jako o wszystkich Polakach bez względu na pochodzenie. Ten sposób myślenia był bezpośrednim dziedzictwem oświeceniowych reform końca XVIII wieku.

    Dziedzictwo prawne i myśl polityczna

    Mimo że Konstytucja 3 maja obowiązywała krótko, stała się trwałym punktem odniesienia dla późniejszych pokoleń. W XIX wieku:

    • powstańcy i działacze niepodległościowi powoływali się na tradycję Sejmu Czteroletniego,
    • polscy prawnicy i politycy czerpali z idei trójpodziału władzy, wzmocnienia władzy wykonawczej i ochrony praw obywatelskich,
    • konstytucja stała się symbolem zdolności Polaków do samodzielnej reformy własnego państwa.

    Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku twórcy odrodzonej Polski świadomie nawiązywali do tradycji Konstytucji 3 maja, traktując ją jako ważny element własnej legitymacji historycznej.

    Skutki gospodarcze na długą metę

    Rozbiory przerwały jednolity rozwój gospodarczy Rzeczypospolitej. Od tej pory:

    • różne części dawnych ziem polskich rozwijały się w odmiennym tempie i kierunku (pruski model kapitalizmu, rosyjski model półfeudalny, mieszany model galicyjski),
    • zmieniły się główne kierunki handlu – zamiast wspólnego, „polskiego” rynku powstały trzy osobne przestrzenie gospodarcze podporządkowane stolicom zaborców,

      • Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

      Co to były rozbiory Polski w prostych słowach?

      Rozbiory Polski to trzy kolejne podziały terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów dokonane pod koniec XVIII wieku przez Rosję, Prusy i Austrię. W ich wyniku państwo polsko-litewskie stopniowo traciło ziemie, aż całkowicie zniknęło z mapy Europy w 1795 roku.

      Nie była to jedna klęska w bitwie, ale długotrwały proces osłabiania i rozdzierania państwa, wykorzystujący jego wewnętrzne słabości i presję sąsiadów.

      Jakie są najważniejsze daty rozbiorów Polski do zapamiętania na egzamin?

      Na egzamin ósmoklasisty warto znać przede wszystkim następujące daty:

      • 1772 – I rozbiór Polski (Rosja, Prusy, Austria),
      • 1791 – uchwalenie Konstytucji 3 maja (próba ratowania państwa),
      • 1793 – II rozbiór Polski (Rosja i Prusy),
      • 1794 – powstanie kościuszkowskie,
      • 1795 – III rozbiór Polski (Rosja, Prusy, Austria) i ostateczny upadek Rzeczypospolitej.

      Dobrym sposobem zapamiętywania jest łączenie każdego roku z krótkim hasłem, np. 1794 – „Kościuszko”, 1795 – „upadek państwa”.

      Dlaczego doszło do rozbiorów Polski? Jakie były główne przyczyny?

      Przyczyny rozbiorów były zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Wewnątrz państwa problemem była słabość ustroju: liberum veto, wolne elekcje, dominacja magnaterii, liczne przywileje szlachty i brak silnej władzy centralnej. To prowadziło do anarchii szlacheckiej, chaosu politycznego i niemożności przeprowadzenia reform.

      Przyczyny zewnętrzne wiązały się z polityką silnych sąsiadów: Rosji, Prus i Austrii. Wykorzystywały one słabość Rzeczypospolitej, ingerowały w jej sprawy wewnętrzne, przekupywały posłów i dążyły do podziału jej terytorium, aby wzmocnić własne państwa.

      Dlaczego rozbiory Polski są tak ważne i często pojawiają się na egzaminie ósmoklasisty?

      Rozbiory Polski to wyraźna granica w dziejach – kończą epokę Rzeczypospolitej szlacheckiej i rozpoczynają ponad stuletni okres walki o niepodległość. Temat łączy w sobie przyczyny (kryzys ustroju), przebieg (kolejne rozbiory, reformy, powstanie kościuszkowskie) i skutki (likwidacja państwa, germanizacja, rusyfikacja).

      Dla egzaminatora to idealny materiał do sprawdzania chronologii, pracy z mapą, umiejętności łączenia faktów oraz znajomości kluczowych postaci, takich jak Stanisław August Poniatowski czy Katarzyna II.

      Czym było liberum veto i jak przyczyniło się do rozbiorów Polski?

      Liberum veto to zasada obowiązująca w sejmie Rzeczypospolitej, według której jeden poseł mógł przerwać obrady i unieważnić wszystkie podjęte wcześniej uchwały. Miała chronić „złotą wolność” szlachecką, ale w praktyce paraliżowała działanie państwa.

      Przez liberum veto nie udawało się uchwalić stałych podatków, wzmocnić armii ani przeprowadzić koniecznych reform. Obce mocarstwa przekupywały posłów, by zrywali sejmy niekorzystne dla Rosji, Prus czy Austrii, co bezpośrednio osłabiało Rzeczpospolitą i ułatwiło przeprowadzenie rozbiorów.

      Jakie były skutki rozbiorów Polski dla mieszkańców Rzeczypospolitej?

      Najważniejszym skutkiem była całkowita utrata niepodległości – po III rozbiorze w 1795 roku Polska zniknęła z mapy Europy. Terytorium dawnej Rzeczypospolitej zostało podzielone między trzy państwa zaborcze: Rosję, Prusy i Austrię.

      Dla mieszkańców oznaczało to życie pod obcym panowaniem, politykę wynaradawiania (m.in. germanizacja i rusyfikacja), ograniczanie języka polskiego, kulturę pod presją zaborców, a także liczne powstania narodowe i próby odzyskania niepodległości w XIX wieku.

      Esencja tematu