Współczesność w literaturze: jak o niej pisać na egzaminie wstępnym

Czym jest współczesność w literaturze na egzaminie wstępnym

„Współczesność” – termin potoczny a szkolny

Słowo współczesność bywa używane bardzo szeroko: dla jednych to wszystko „od wojny do dziś”, dla innych – ostatnie kilka lat. Na egzaminie wstępnym z języka polskiego chodzi jednak nie o potoczne rozumienie, tylko o literacką kategorię epoki oraz o temat współczesności w utworach różnych okresów.

Egzaminator zwykle ma na myśli dwa poziomy:

• epokę literacką zwaną „literaturą współczesną” (po 1945 roku),
• motyw współczesności – czyli sposób przedstawiania aktualnej rzeczywistości (społecznej, politycznej, obyczajowej, technologicznej) w dowolnym tekście literackim.

Zadanie „Współczesność w literaturze: jak o niej pisać na egzaminie wstępnym” zwykle nie ogranicza się do suchego referowania dat. Sprawdza raczej, jak łączysz wiedzę historycznoliteracką z interpretacją tekstu i jak radzisz sobie z pisaniem o świecie, w którym żyjesz, przy użyciu narzędzi analitycznych.

Współczesność jako epoka a jako temat

Aby dobrać odpowiednie argumenty, trzeba od razu rozróżnić dwie rzeczy:

• Literatura współczesna – książki, które powstały po 1945 r. (czasem z dodatkowym podziałem na: literatura powojenna, PRL, postmodernizm, najnowsza proza po 1989 r.). To kategoria chronologiczna.
• Współczesność jako temat – to, jak autor opisuje „swoje teraz”: problemy aktualne w jego epoce. Dla Prusa „współczesne” były kwestie pozytywizmu, dla Żeromskiego – konflikty społeczne przełomu wieków, dla Tokarczuk – globalizacja, ekologia, migracje.

Na egzaminie możesz dostać zarówno polecenie typu:

• „Omów obraz współczesności w wybranych utworach literatury po 1945 r.”, jak i
• „Jak literatura różnych epok przedstawia współczesność autorów? Omów na przykładach.”

W pierwszym przypadku skupisz się na powojennej i najnowszej prozie/poezji. W drugim – sięgniesz po różne epoki, ale wspólnym mianownikiem będzie to, jak pisarz mierzył się z „tu i teraz” swojego czasu. W obu sytuacjach kluczowe jest jasne zdefiniowanie, co rozumiesz przez „współczesność” w danym wypracowaniu – najlepiej już w pierwszym akapicie.

Dlaczego temat współczesności jest tak częsty

Motyw współczesności pojawia się w zadaniach egzaminacyjnych z kilku powodów:

• Łączy świat szkolnych lektur z twoim doświadczeniem – egzaminator sprawdza, czy potrafisz porównać rzeczywistość tekstu z tym, co znasz z mediów i życia codziennego, bez popadania w publicystykę.
• Wymaga elastycznego myślenia – trzeba jednocześnie odczytać przesłanie tekstu i umieścić je w szerszym kontekście kultury, historii, współczesnej debaty społecznej.
• Ujawnia dojrzałość językową – pisanie o sprawach aktualnych łatwo spycha w stronę potoczności, sloganów i emocjonalnych ocen. Dobrze napisane wypracowanie pokazuje, że panujesz nad stylem, nawet gdy temat dotyczy gorących kwestii.

Zadania o współczesności są też wygodne dla komisji – dają szerokie pole interpretacji, dzięki czemu od razu widać, czy kandydat ma coś do powiedzenia, czy tylko odtwarza szkolne schematy.

Jak rozumieć „współczesność” w tekstach literackich

Współczesność historyczna i psychologiczna

W interpretacji dobrze jest rozpoznać dwa poziomy współczesności:

• historyczną – konkretny czas akcji: Polska Ludowa, transformacja po 1989 r., „dzisiejsze czasy”, epoka cyfrowa, pandemia, wojna itd.,
• psychologiczną – to, jak bohaterzy przeżywają swoją teraźniejszość: niepewność, lęk, ekscytację rozwojem techniki, kryzys wartości, presję sukcesu.

Egzaminatorzy cenią prace, w których nie poprzestajesz na stwierdzeniu typu: „Utwór przedstawia współczesność jako trudną”. Liczy się umiejętność pokazania, co konkretnie tę trudność tworzy i jak to jest oddane środkami literackimi (np. chaotyczna składnia, wielogłos, kontrast języka potocznego i wysokiego).

Elementy świata przedstawionego jako wyznaczniki współczesności

W świecie przedstawionym współczesność zdradzają szczegóły. Warto patrzeć na:

• realia codzienności: komunikatory, social media, centra handlowe, wielkie miasta, blokowiska, samochody, samoloty, smartfony, streaming – albo ich brak, jeśli akcja dzieje się np. w realiach PRL-u,
• język bohaterów: młodzieżowy slang, połączenia polskiego z angielskim, wulgaryzmy, skróty internetowe, korpomowa, słownictwo technologiczne (algorytm, aplikacja, feed),
• problemy społeczne: bezrobocie, prekariat, emigracja zarobkowa, rozpad więzi rodzinnych, kryzys klimatyczny, ruchy społeczne, mowa nienawiści, media masowe i ich wpływ,
• organizację przestrzeni: blokowiska, galerie handlowe, biurowce typu „szklane domy” (w nowym znaczeniu), autostrady, przedmieścia, osiedla strzeżone, ale też prowincja i jej marginalizacja.

Dobrze jest nazwać te elementy precyzyjnie, a nie ogólnikowym „współczesny świat”. Zamiast zdania typu: „Autor pokazuje problemy współczesności”, lepiej napisać: „Autor pokazuje współczesność przez obraz prekaryjnej pracy w call center, w której bohater doświadcza anonimowości, presji wyniku i braku stabilności.”

Współczesność jako doświadczenie jednostki

W wielu tekstach najważniejsza jest nie tyle sceneria, ile wewnętrzne doświadczenie współczesności. Można je uchwycić, analizując:

• samotność w tłumie – bohater jest otoczony ludźmi, a jednocześnie czuje pustkę i brak bliskich relacji,
• rozpad tożsamości – trudność z określeniem „kim jestem”: online i offline, w pracy i w domu, w kraju i na emigracji,
• przeciążenie bodźcami – natłok informacji, wiadomości, obowiązków, treści, które w literaturze mogą być oddane przez strumień świadomości, dygresje, przerzutnie, kolaż językowy,
• lęk przed przyszłością – klimat katastrofy ekologicznej, niepewności gospodarczej, kryzysu demokracji.

Pisząc o współczesności, warto łączyć konkretny problem (np. emigracja, uzależnienie od sieci) z emocjonalnym doświadczeniem bohatera oraz ze środkami wyrazu, które temu służą. Tak buduje się interpretację, a nie tylko streszczenie świata przedstawionego.

Najczęstsze motywy współczesności w literaturze i jak o nich pisać

Człowiek w świecie konsumpcji i mediów

Motyw społeczeństwa konsumpcyjnego i kultury obrazu pojawia się szczególnie często. W tekstach literackich współczesność bywa pokazana jako:

• świat reklamy, zakupów, ciągłego „muszę mieć więcej”,
• rzeczywistość kreowana przez media – telewizję, social media, portale informacyjne,
• przestrzeń rywalizacji wizerunkowej: kto bardziej atrakcyjny, bardziej „udany”.

Przy analizie tego motywu możesz zwrócić uwagę na:

• język reklamy i PR wpleciony w narrację lub dialogi (slogany, anglicyzmy, perswazyjne frazy),
• przedmiotowe traktowanie ludzi – bohaterowie są traktowani jak „zasoby”, „target”, „klienci”,
• kontrast między obrazem a rzeczywistością – np. idealne zdjęcia w social mediach i realny kryzys psychiczny bohatera.

Przykładowa teza analityczna: „Literatura współczesna demaskuje mechanizmy konsumpcyjnej rzeczywistości, pokazując, jak człowiek staje się produktem w świecie reklamy i social mediów.” Potem podpinasz pod nią konkretne sceny z utworu i środki stylistyczne, które to uwypuklają.

Samotność, rozproszenie, kryzys więzi

Kolejny częsty motyw to samotność w epoce kontaktów online. Autorzy opisują współczesność jako czas:

• łatwej komunikacji, ale trudnych, głębokich relacji,
• życia w „bańkach informacyjnych”,
• rozsypania tradycyjnych więzi rodzinnych i lokalnych.

Świetnie nadaje się to do pokazania, że widzisz związek między formą utworu a jego znaczeniem. Zwróć uwagę na:

• urwane dialogi, wypowiedzi bez odpowiedzi – sygnał niewysłuchania,
• monolog wewnętrzny zamiast rozmowy – bohater mówi tylko „w głowie”,
• metafory pustki – puste mieszkania, puste galerie handlowe, puste profile.

Zamiast ogólnej deklaracji „świat współczesny jest samotny”, pokaż dwie–trzy sceny, w których ta samotność ujawnia się w drobnych gestach: brak odpowiedzi na wiadomość, mechaniczne „lajki” zamiast rozmowy, milczenie przy wspólnym stole.

Technologia i cyfrowa rewolucja

W literaturze współczesność często równa się cyfryzacja życia. Ważne są tu trzy poziomy:

1. Technologia jako tło – bohaterowie korzystają z internetu, smartfonów, aplikacji, ale nie to jest głównym problemem.
2. Technologia jako temat – np. uzależnienie od sieci, hejt, stalking, utrata prywatności, wszechobecny monitoring.
3. Technologia jako forma – tekst wykorzystuje maile, czaty, posty, screeny jako część narracji.

Na egzaminie dobrze pokazuje dojrzałość interpretacji, gdy potrafisz odpowiedzieć na pytania:

• Co technologia robi z relacjami między bohaterami?
• Czy pomaga im, czy raczej ich od siebie oddala?
• Jaką postawę wobec cyfryzacji przyjmuje autor – zachwyt, krytykę, ironię, dystans?

Możesz też krótko nawiązać do znanych z kultury tekstów o podobnej problematyce (np. dystopie, seriale typu „Black Mirror”), ale zawsze na drugim planie – głównym punktem odniesienia musi pozostać analizowany utwór.

Historia jako część współczesności

W polskiej literaturze po 1945 r. współczesność prawie zawsze splata się z historical memory: wojna, okupacja, Holocaust, PRL, transformacja. Pisarze pokazują, że:

• współczesność jest pełna „śladów” przeszłości (w pejzażu miasta, w biografiach rodzin, w języku),
• traumy historyczne żyją w kolejnych pokoleniach,
• bez zrozumienia przeszłości nie da się zrozumieć „tu i teraz”.

Analizując taki tekst, możesz:

• zaznaczyć warstwę realistyczną (konkretne historyczne wydarzenia, daty, miejsca),
• pokazać warstwę symboliczną – jak przeszłość „przecieka” do współczesności (np. przez motyw ruin, cmentarzy, zapomnianych dokumentów),
• zastanowić się, jaką funkcję ma to dla bohatera: wyzwolenie, obciążenie, tożsamość, rozdarcie.

To świetny teren, by połączyć wiedzę o literaturze współczesnej z ogólniejszym myśleniem o pamięci, tożsamości narodowej, odpowiedzialności za przeszłość.

Jak czytać teksty pod kątem współczesności: krok po kroku

Analiza wstępna: rozpoznanie czasu i przestrzeni

Przed pisaniem wypracowania potrzebujesz szybkiej, ale precyzyjnej analizy. Można przyjąć prostą sekwencję kroków:

1. Odczytaj czas akcji – zwróć uwagę na daty, nazwy epok, rekwizyty (telewizor, komórka, kartki na żywność, magnetofon, streaming, kartki telefoniczne, modem, TikTok itd.).
2. Rozpoznaj przestrzeń – blokowisko, wieś, małe miasto, duża metropolia, emigracja, przestrzeń wirtualna, szkoła, korporacja, galeria handlowa.

Identyfikacja problemu głównego i wątków pobocznych

Po rozpoznaniu czasu i miejsca działań bohaterów przydaje się szybkie określenie, o czym tak naprawdę jest tekst. Nie chodzi o streszczenie fabuły, ale o problem, który dominuje w przedstawionej współczesności. Pomaga seria prostych pytań:

• Co najbardziej doskwiera bohaterowi / bohaterom? Samotność, bieda, tempo życia, presja sukcesu, brak sensu, konflikt pokoleń?
• Co się w tym świecie nie domyka? Jakie napięcie powraca: między wolnością a bezpieczeństwem, prywatnością a kontrolą, tradycją a nowoczesnością?
• Jakiego rodzaju zmianę obserwujemy: upadek dawnego ładu, przyspieszenie technologiczne, przemoc symboliczną mediów, rozpad wspólnoty?

W odpowiedzi na te pytania powstaje zdanie-klucz, które potem może stać się tezą wypracowania. Na egzaminie pomaga formuła:

• „Utwór pokazuje współczesność przede wszystkim jako… [np. czas rozpadu więzi / rzeczywistość wirtualnej kontroli / świat zdominowany przez logikę rynku]”.

Za takim ogólnym stwierdzeniem od razu powinny pójść 2–3 wątki poboczne, które rozwiniesz w kolejnych akapitach (np. relacje rodzinne, język mediów, obraz miasta). Dzięki temu praca nie rozlewa się w dowolne skojarzenia, tylko ma wyraźny szkielet.

Łączenie mikrodetali z „dużymi” zjawiskami

Egzaminatorzy szukają nie tylko znajomości pojęć („konsumpcjonizm”, „prekariat”, „kultura masowa”), ale również umiejętności zakotwiczenia ich w tekście. W praktyce oznacza to ruch „od szczegółu do ogółu”.

Przykładowy schemat analizy może wyglądać tak:

1. Wybierasz konkretny detal – np. bohater kompulsywnie odświeża feed, liczy lajki, porównuje swoją kuchnię z „idealnymi” wnętrzami z Instagrama.
2. Opisujesz, jak jest pokazany – krótkie, nerwowe zdania, powtórzenia, zsyp obrazów, słownictwo technologiczne.
3. Wyciągasz wniosek ogólniejszy: „Tak ukazana czynność codzienna staje się symbolem współczesnego uzależnienia od zewnętrznej oceny oraz budowania tożsamości w oparciu o wizerunek w sieci”.

Ten sam mechanizm możesz stosować przy analizie:

• jazdy samochodem przez autostradę (mobilność kontra zakorkowanie, anonimowość miasta, ekologia),
• długiej kolejki w urzędzie (biurokracja, bezsilność jednostki wobec instytucji),
• rozmowy na czacie klasowym (mechaniczny hejt, grupowe wykluczenie, odwaga za ekranem).

Im sprawniej łączysz detal z pojęciem, tym dojrzalej wypada interpretacja współczesności.

Język wypracowania: jak unikać ogólników

Pisząc o zjawiskach współczesnych, łatwo wpaść w pusty frazes: „tempo życia jest szybkie”, „świat jest zglobalizowany”, „ludzie są zabiegani”. Da się to prosto naprawić, jeśli:

• zastępujesz ogólniki przykładami z tekstu,
• próbujesz nazwać konkretne mechanizmy, a nie tylko ogólne wrażenia.

Zamiast pisać: „Autor krytykuje konsumpcjonizm”, użyj konstrukcji:

• „Autor pokazuje logikę konsumpcji poprzez… [np. scenę zakupów na kredyt, opis galerii jako świątyni, język reklam w narracji] i w ten sposób krytykuje przekonanie, że szczęście można kupić”.

W podobny sposób można „zagęszczać” inne zdania:

• „Bohater jest samotny” → „Bohater spędza wieczór, przesuwając kolejne profile w aplikacji randkowej, ale każdą rozmowę urywa po kilku wymianach zdań. Ta powtarzalność powierzchownych kontaktów odsłania jego realne osamotnienie”.
• „Świat jest zbiurokratyzowany” → „Świat przedstawiony budują formularze, regulaminy, numery PESEL i identyfikatory – bohater występuje częściej jako numer w systemie niż osoba z imieniem i nazwiskiem”.

Takie doprecyzowanie pokazuje, że widzisz nie tylko „temat”, ale i sposób jego literackiego ujęcia.

Słownictwo przydatne przy opisie współczesności

Na egzaminie liczy się bogactwo i precyzja języka. Nie chodzi o to, by na siłę wstawiać modne słowa, tylko by umieć nazwać zjawisko. Przy analizie współczesności przydają się np. takie określenia:

• indywidualizacja – ludzie żyją obok siebie, ale każdy „w swojej bańce”; odpowiedzialność spada na jednostkę,
• prekaryzacja pracy – praca dorywcza, umowy śmieciowe, ciągła niepewność zatrudnienia,
• fragmentaryzacja doświadczenia – życie pocięte na krótkie, niepowiązane epizody, jak stories,
• komercjalizacja – podporządkowanie kolejnych dziedzin życia logice zysku (czas wolny, relacje, edukacja),
• alienacja – wyobcowanie człowieka od innych ludzi, od pracy, od samego siebie,
• kultura natychmiastowości – oczekiwanie szybkich efektów, odpowiedzi „od razu”, brak cierpliwości,
• monitoring i kontrola – kamery, aplikacje śledzące, dane zbierane przez korporacje i instytucje.

Dobrze jest używać tych terminów nie w oderwaniu, lecz w zdaniu odnoszącym się do konkretu, np.: „Fragmentaryzacja doświadczenia zostaje oddana przez telegraficzny zapis myśli bohatera, przerywany powiadomieniami z telefonu”.



Jak budować odpowiedź na egzaminie wstępnym

Formułowanie tezy wokół obrazu współczesności

W zadaniach interpretacyjnych często pojawia się prośba o „odniesienie się do sposobu ukazania rzeczywistości” albo „obraz świata przedstawionego”. Najbezpieczniej jest wtedy zbudować tezę, która łączy:

• typ współczesności (np. „świat korporacyjny”, „miasto po transformacji”, „rzeczywistość cyfrowa”),
• ocenę tej rzeczywistości (krytyczną, ironiczną, ambiwalentną, pełną zachwytu i lęku jednocześnie),
• doświadczenie jednostki w tym świecie (osamotnienie, zagubienie, bunt, adaptacja).

Przykładowe ramy tezy:

• „Utwór ukazuje współczesne miasto jako przestrzeń nadmiaru bodźców, w której jednostka traci poczucie zakorzenienia, ale zyskuje złudzenie wolności”.
• „Tekst przedstawia korporacyjną rzeczywistość jako nową formę zniewolenia, ukrytą pod językiem sukcesu i samorozwoju”.
• „Autor portretuje życie online i offline jako dwa sprzeczne porządki, między którymi bohater nie potrafi znaleźć spójnej tożsamości”.

Teza nie musi być efektowna, ma być klarowna. Ważne, by potem konsekwentnie do niej wracać.

Kompozycja pracy: od świata przedstawionego do sensów ogólnych

Dobrze zorganizowana odpowiedź o współczesności może przebiegać w trzech wyraźnych etapach:

1. Opis świata przedstawionego – krótko: czas, miejsce, podstawowe relacje. To wprowadzenie, nie streszczenie.
2. Analiza doświadczenia bohatera – co przeżywa i jak to jest pokazane (narracja, styl, symbole, metafory).
3. Uogólnienie – jaki obraz współczesności z tego wynika, jakie pytania o człowieka i społeczeństwo stawia tekst.

W każdym z tych segmentów możesz nawiązać do innego aspektu współczesności: w pierwszym – do technologii i przestrzeni, w drugim – do psychiki i relacji, w trzecim – do szerszych procesów historycznych czy społecznych.

Przykładowo, analizując opowiadanie o młodej emigrantce pracującej w magazynie, możesz:

• najpierw naszkicować realia pracy (system zmianowy, hala, taśma produkcyjna, kontrola czasu),
• potem pokazać, jak bohaterka odczuwa to doświadczenie (zmęczenie, poczucie bycia wymienialną, tęsknota za domem),
• wreszcie przejść do problemu szerszego: jak literatura komentuje współczesny rynek pracy i mobilność ludności.

Odwołania do innych tekstów – kiedy i po co

Na egzaminie dopuszczalne jest krótkie przywołanie innych utworów, jeśli rzeczywiście pomagają zrozumieć analizowany tekst. Kluczowe zasady są dwie:

• odwołanie ma być krótkie i konkretne,
• ma służyć porównaniu obrazu współczesności, a nie pokazaniu erudycji dla samej erudycji.

Możesz na przykład napisać:

• „Tak jak w ‘Lalce’ Prusa miasto było przestrzenią modernizacji i społecznych podziałów, tak tutaj współczesna metropolia staje się miejscem anonimowości i znużenia nadmiarem bodźców”.
• „Podobnie jak w reportażach o pracy magazynowej, autor odsłania mechanizmy uprzedmiotowienia człowieka w globalnym łańcuchu produkcji”.

Odwołanie nie może jednak zastępować analizy obowiązkowego tekstu. To tylko tło, delikatne poszerzenie perspektywy.

Najczęstsze pułapki w pisaniu o współczesności

Praktyka pokazuje kilka powtarzających się błędów, które obniżają ocenę nawet przy niezłej intuicji interpretacyjnej:

• Zastępowanie analizy komentarzem publicystycznym – zamiast opisu sceny z utworu pojawia się mini-felieton o „dzisiejszej młodzieży”, „złym internecie”, „zepsutym świecie polityki”. Egzamin nie sprawdza poglądów, tylko umiejętność czytania tekstu.
• Nadmierne generalizacje – zdania typu: „każdy człowiek dziś…”, „wszyscy korzystają z mediów społecznościowych”, „nikt już nie czyta książek”. W lekturze interesuje nas konkretny bohater, nie cała ludzkość.
• Ucieczka w biografię autora – długie spekulacje, co „autor miał na myśli” w kontekście własnego życia, zamiast uważnej lektury tekstu.
• Ignorowanie warstwy formalnej – opisywanie współczesności „co do treści”, bez śledzenia, jak ją kształtują język, kompozycja, metafory. A to właśnie forma często najdobitniej komentuje teraźniejszość.

Dobrym nawykiem jest pytanie przy niemal każdym akapicie: „Na czym opieram ten wniosek? Jaką sceną, jakim fragmentem, jakim środkiem stylistycznym?”. To zabezpiecza przed „odklejeniem się” od tekstu.

Praca nad własnym warsztatem przed egzaminem

Ćwiczenia z krótkiej analizy scen współczesnych

Przygotowując się do egzaminu, możesz trenować na krótkich fragmentach z różnych tekstów – niekoniecznie tylko z listy lektur szkolnych. Dobrym materiałem bywają:

• mikropowieści i opowiadania,
• felietony literackie,
• fragmenty reportaży,
• pojedyncze wiersze osadzone we współczesności.

Prosta forma ćwiczenia:

1. Wybierz fragment, w którym wyraźnie obecne są realia dzisiejszego świata (miasto, sieć, praca, media).
2. Napisz 3–4 zdania odpowiedzi na pytanie: „Jaki obraz współczesności wyłania się z tego fragmentu?”.
3. Podkreśl w tekście konkretne słowa i obrazy, na których opierasz swoje wnioski.

Tego typu szybkie analizy, robione regularnie, uczą automatycznego łączenia detalu z ogólną tezą. Na egzaminie, pod presją czasu, ten nawyk działa jak gotowy schemat działania.

Rozszerzanie repertuaru przykładów z literatury i kultury

Choć na egzaminie najważniejszy jest tekst zadany, dodatkowe odwołania bywają premiowane. Zamiast jednak uczyć się dziesiątków tytułów, lepiej mieć w głowie kilka dobrze przemyślanych punktów odniesienia:

• jedną–dwie powieści o mieście i transformacji (np. pokazujące przełom lat 90.),
• jeden reportaż o pracy, migracji lub biedzie,
• jeden tekst o relacji człowieka z technologią (powieść, opowiadanie, zbiór opowiadań),
• jeden–dwa wiersze mocno osadzone w teraźniejszości.

Jak pisać o języku i stylu tekstów współczesnych

Współczesność często najmocniej ujawnia się nie w samej fabule, lecz w języku. Egzaminatorzy zwracają uwagę, czy potrafisz wyjść poza stwierdzenie „język jest potoczny” i pokazać, po co autor sięga po dany sposób mówienia.

Szczególnie przydatne są tu obserwacje:

• mowy potocznej i slangu – skróty, wulgaryzmy, kalki z angielskiego, memiczne powiedzonka,
• języka korporacyjnego i urzędowego – anglicyzmy, kalki z biznesowej nowomowy („synergia”, „target”, „efektywność”),
• języka internetu – hasztagi, emoji opisane słownie, skrótowce (XD, „lol”, „idk”),
• przełączania rejestrów – mieszania stylu wysokiego z niskim, np. patetyczna metafora obok brutalnego wulgaryzmu.

Zamiast pisać ogólnie: „Autor używa potocznego języka”, spróbuj zdania, które łączy środek i funkcję:

• „Wulgaryzmy w dialogach pokazują frustrację bohaterów uwięzionych w pracy poniżej kwalifikacji”.
• „Biznesowy żargon w ustach menedżera dystansuje go od pracowników, zamieniając relacje międzyludzkie w relacje między ‘zasobami’”.
• „Wtrącenia angielskich słów sugerują, że bohater buduje poczucie własnej wartości na przynależności do globalnej kultury korporacyjnej”.

Uważne „słuchanie” tekstu ułatwia też odróżnienie, czy autor śmieje się z języka współczesności, czy raczej pokazuje go z empatią, jako naturalne narzędzie bohaterek i bohaterów.

Współczesność w poezji – kilka prostych punktów zaczepienia

Poezja bywa na egzaminie postrzegana jako „trudniejsza”, ale przy wierszach o współczesności pomagają bardzo konkretne pytania:

• Jakie przedmioty i przestrzenie są obecne (galeria handlowa, blokowisko, tramwaj, open space, lotnisko)?
• Czy pojawiają się marki, nazwy aplikacji, urządzenia? Co ujawnia ich zestawienie z „wysokimi” tematami (miłość, śmierć, duchowość)?
• Jaką rolę pełni ironia lub autoironia – czy wiersz żartuje z codzienności, czy raczej odsłania pod jej powierzchnią coś bolesnego?

Przy krótkiej interpretacji możesz trzymać się prostego schematu:

1. Wskaż 2–3 najbardziej „dzisiejsze” obrazy (np. kolejka w dyskoncie, ekran telefonu, korpo-kuchnia).
2. Opisz, jak są zestawione: z czym kontrastują, co zaskakująco łączą.
3. Wyciągnij wniosek: co to mówi o uczuciach podmiotu lirycznego wobec współczesności (zmęczenie, fascynacja, obojętność, lęk).

Zamiast streszczać wiersz, wypunktuj dwa–trzy kluczowe obrazy i pokaż, jak tworzą komentarz do dzisiejszego świata. To często wystarczy, by uzyskać solidną ocenę.

Strategie radzenia sobie z tekstem, który „wydaje się o niczym”

Na egzaminie nierzadko trafia się tekst współczesny, w którym „nic się nie dzieje”: bohater jedzie autobusem, stoi w kolejce, scrolluje telefon. Tego typu utwory bywają paraliżujące, bo trudno w nich dostrzec „akcję”.

W takiej sytuacji pomocne są trzy proste kroki:

1. Określ dominantę nastroju – znudzenie, niepokój, otępienie, wstyd, poczucie absurdu.
2. Znajdź drobne pęknięcie – moment, w którym coś się jednak „zacina”: niefortunny komentarz, spojrzenie obcego, dziwna myśl bohatera.
3. Połącz to z kontekstem współczesności – np. nadmiarem bodźców, anonimowością w tłumie, presją efektywności.

Przykładowy sposób ujęcia:

• „Pozornie banalna scena jazdy tramwajem staje się metaforą życia we współczesnym mieście: wszyscy są fizycznie blisko, ale emocjonalnie od siebie odgrodzeni ekranami telefonów”.
• „Brak spektakularnych wydarzeń oddaje monotonię pracy na zmiany i podkreśla, że największym problemem bohaterki jest powtarzalność i bezsens codziennych czynności”.

Teksty „o niczym” są w gruncie rzeczy opowieściami o pustce lub przeciążeniu. Wystarczy nazwać ten stan i pokazać, jak autor go buduje.



Jak reagować na nietypowe lub prowokacyjne ujęcia współczesności

Czasami zadany utwór ucieka od realistycznego opisu dzisiejszego świata i wybiera formę groteski, fantastyki, satyry. Taki tekst nie „przestaje” być o współczesności – tylko mówi o niej nie wprost.

Groteska i przerysowanie jako komentarz do teraźniejszości

Jeśli w tekście widzisz karykaturalne postacie, absurdalne sytuacje, nielogiczne prawo rządzące światem przedstawionym, możesz podejrzewać groteskę. Przy analizie takiego tekstu przydaje się następujący trop:

• Co jest przerysowane – zachowania, wygląd, język, zasady funkcjonowania instytucji?
• Do jakiego realnego zjawiska to się odwołuje (np. kult ciała, nadzór w pracy, konsumpcja, polityka)?
• Co budzi śmiech, a co raczej niepokój lub wstyd?

W odpowiedzi możesz zastosować ramę:

• „Autor świadomie przerysowuje zachowania bohaterów, by pokazać, jak współczesna pogoń za wizerunkiem w mediach społecznościowych wypiera autentyczne relacje”.
• „Fantastyczne prawo nakazujące bohaterom mierzyć poziom szczęścia co godzinę jest parodią dzisiejszej obsesji na punkcie produktywności i ‘dobrostanu’”.

Istotne, by nie zatrzymać się na stwierdzeniu „tekst jest śmieszny”. Twoim zadaniem jest nazwanie problemu, który ten śmiech odsłania.

Fantastyka, dystopia, science fiction jako opowieść o „tu i teraz”

Teksty futurystyczne często stanowią powiększone zwierciadło aktualnych lęków. Na egzaminie można z nich „wycisnąć” dużo, jeśli zadasz kilka prostych pytań:

• Jakie technologie lub reguły społeczne są w świecie przedstawionym najbardziej eksponowane?
• Jak wpływają na relacje międzyludzkie – rodzinne, przyjacielskie, zawodowe?
• Co przypomina nasze realia – nadzór cyfrowy, uzależnienie od rankingów, podział na uprzywilejowanych i wykluczonych?

Następnie spróbuj zapisać jedno–dwa zdania typu:

• „Choć akcja rozgrywa się w bliżej nieokreślonej przyszłości, opis totalnego systemu monitoringu wyraźnie nawiązuje do dzisiejszej obecności kamer, aplikacji śledzących i profilowania w sieci”.
• „Podział bohaterów na tych, którzy mają dostęp do technologii, i tych, którzy są z niej wykluczeni, uwypukla problem współczesnych nierówności klasowych”.

Odwołania do klasycznych dystopii (Orwell, Huxley) mogą się pojawić, ale tylko wtedy, gdy służą porównaniu mechanizmu opresji, a nie wyliczaniu przeczytanych tytułów.

Trening pod presją czasu – jak przełożyć teorię na 60–90 minut pisania

Nawet dobra znajomość kategorii i schematów interpretacyjnych nie wystarczy, jeśli podczas egzaminu utoniesz w notatkach albo wstępie. Dlatego próby generalne są tak ważne, jak samo „uczenie się teorii”.

Mini-schemat pracy z tekstem współczesnym

Możesz wypracować własny, skrócony „algorytm”, który przyspieszy decyzje na egzaminie. Przykładowo:

1. 5–7 minut czytania i notatek: podkreślasz słowa-klucze (technologia, praca, miasto, relacje) i zapisujesz 2–3 pierwsze skojarzenia z obrazem współczesności.
2. 5 minut na tezę i plan: formułujesz jedno wyraźne zdanie tezy i wypisujesz w punktach 2–3 argumenty (sceny, środki stylistyczne, wnioski).
3. 35–50 minut pisania: trzy części – świat przedstawiony, doświadczenie bohatera, uogólnienie. Każda wsparta konkretem z tekstu.
4. 5–10 minut korekty: sprawdzasz, czy nie uciekłeś w publicystykę i czy każdy większy wniosek ma oparcie w przykładzie.

Dobrym nawykiem jest skracanie zbyt rozbudowanych wstępów. Dwa, trzy zdania, które nazywają typ współczesności i doświadczenie bohatera, są zwykle bardziej użyteczne niż pół strony filozoficznych rozważań.

Jak ćwiczyć na „surowych” tekstach

Przygotowując się samodzielnie, spróbuj co jakiś czas wziąć tekst zupełnie ci nieznany: fragment prozy z gazety, wiersz z Internetu, krótkie opowiadanie. Następnie:

• ustaw timer na 15–20 minut,
• przeczytaj raz, zrób krótkie notatki na marginesie,
• napisz tylko tezy i pierwsze akapity, zamiast pełnej pracy.

Takie szybkie sesje uczą przede wszystkim formułowania sensownej tezy pod presją. W dniu egzaminu to właśnie moment wyboru tezy bywa najtrudniejszy; im częściej to zadanie wykonasz wcześniej, tym pewniej poczujesz się przy właściwej pracy.

Dobrym sygnałem jest, gdy po kilkunastu próbach potrafisz w ciągu kilku minut napisać zdanie typu: „Tekst przedstawia współczesność jako…, a bohater doświadcza jej jako…”. Reszta jest już tylko rozwinięciem tego szkieletu.

Współczesność jako szansa w arkuszu, nie tylko zagrożenie

Dla wielu zdających teksty współczesne są „podejrzane”: nie ma w nich dat historycznych, znanych bohaterów, oczywistych nawiązań do kanonu. Jednocześnie to właśnie one bywają najbliższe doświadczeniu czytelnika – i dają okazję, żeby wykorzystać własną obserwację rzeczywistości.

W praktyce egzaminacyjnej dobrze wypadają prace, w których:

• autor/ka odpowiedzi nie boi się prostych słów („zmęczenie”, „samotność”, „zazdrość”, „poczucie presji”),
• pokazuje, że rozumie konkretne mechanizmy świata (algorytmy, rynek pracy, migracje, media),
• łączy konkretne sceny z szerszym pytaniem o człowieka – o sens pracy, potrzebę relacji, lęk przed przyszłością.

Nie chodzi o to, by „zdiagnozować epokę” w jednym wypracowaniu, tylko by pokazać, że widzisz, jak literatura podgląda i komentuje to, co dzieje się dookoła. Jeśli uda ci się w kilku akapitach uchwycić, jak tekst opowiada o współczesności i co z tego wynika dla bohatera, jesteś bliżej celu egzaminu, niż myślisz.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest współczesność w literaturze na egzaminie wstępnym?

Na egzaminie wstępnym „współczesność” rozumie się przede wszystkim na dwa sposoby: jako epokę literacką (literatura po 1945 roku) oraz jako temat – sposób ukazywania aktualnej rzeczywistości w dowolnym tekście, także starszym. Nie chodzi więc tylko o „dzisiejsze czasy”, ale o „tu i teraz” danego autora.

W pracy egzaminacyjnej warto już na początku jasno napisać, w jakim znaczeniu używasz pojęcia „współczesność” – czy odnosisz je do konkretnej epoki (np. PRL, po 1989 r.), czy do motywu współczesności w różnych epokach.

Jak pisać wypracowanie o współczesności w literaturze na egzaminie?

Najpierw zdefiniuj pojęcie współczesności w danym temacie (epoka vs motyw). Następnie wybierz 2–3 utwory i pokaż, jaki obraz aktualnej rzeczywistości się w nich pojawia oraz jak jest on zbudowany środkami literackimi (język, kompozycja, bohaterowie, realia świata przedstawionego).

Unikaj ogólników typu „współczesność jest trudna”. Zamiast tego precyzyjnie nazywaj problemy (np. prekariat, kryzys więzi, nadmiar bodźców) i pokazuj, jak są one oddane w tekście: przez dialogi, słownictwo, konstrukcję narracji, obrazy świata mediów czy konsumpcji.

Czym się różni literatura współczesna od współczesności jako tematu?

Literatura współczesna to kategoria chronologiczna – obejmuje utwory powstałe po 1945 roku (często dzielone na literaturę powojenną, PRL, okres po 1989 roku). W pytaniach egzaminacyjnych „literatura współczesna” zwykle oznacza właśnie ten obszar czasowy.

Współczesność jako temat to natomiast sposób, w jaki pisarz opisuje „swoje teraz”: problemy społeczne, polityczne, obyczajowe i technologiczne aktualne w jego epoce. Może być więc tematem zarówno u Prusa, Żeromskiego, jak i u Tokarczuk – każdy z nich pisze o współczesności swojego czasu.

Jakie motywy współczesności najczęściej pojawiają się w zadaniach z polskiego?

Egzaminatorzy często wybierają takie motywy jak:

• człowiek w świecie konsumpcji i mediów (reklama, social media, wizerunek),
• samotność i kryzys więzi w świecie ciągłej komunikacji online,
• niepewność, lęk przed przyszłością, kryzys wartości,
• emigracja, prekariat, niestabilność zawodowa, presja sukcesu,
• wpływ technologii cyfrowych na tożsamość i relacje międzyludzkie.

Pisząc o tych motywach, pokazuj nie tylko „co” jest tematem, ale i „jak” jest przedstawione: czy autor używa języka reklamy, slangu, kolażu stylów, chaotycznej składni, wielogłosu narracyjnego itp.

Jak rozpoznać współczesność w świecie przedstawionym utworu?

Współczesność zdradzają szczegóły realiów: obecność technologii (smartfony, social media, streaming), charakter przestrzeni (blokowiska, galerie handlowe, biurowce, autostrady), a także typowe problemy społeczne (bezrobocie, emigracja, kryzys klimatyczny, mowa nienawiści, media masowe).

Ważnym wskaźnikiem jest też język bohaterów: slang młodzieżowy, anglicyzmy, wulgaryzmy, korpomowa, skróty internetowe. W interpretacji warto te elementy nazwać konkretnie, zamiast pisać ogólnie o „współczesnym świecie”.

Jak połączyć własne doświadczenie z analizą literacką, pisząc o współczesności?

Egzaminator oczekuje, że zauważysz związki między światem tekstu a rzeczywistością, którą znasz z życia i mediów, ale bez popadania w publicystykę czy „wywód osobisty”. Własne obserwacje możesz przywołać jako tło lub punkt odniesienia, jednak rdzeniem pracy musi pozostać analiza utworu.

Dobrym rozwiązaniem jest: najpierw dokładnie opisać, jak współczesność jest przedstawiona w tekście (konkretny problem, emocje bohatera, środki stylistyczne), a dopiero potem krótko odnieść to do znanych ci zjawisk (np. mediów społecznościowych, rynku pracy czy debaty o klimacie).

Jakie błędy najczęściej popełnia się przy temacie „współczesność w literaturze”?

Typowe błędy to: mylenie literatury współczesnej z każdym „nieco nowszym” tekstem, brak definicji współczesności w pracy, ucieczka w ogólne narzekanie na „dzisiejsze czasy” zamiast analizy oraz streszczanie fabuły zamiast interpretacji.

Inny częsty problem to potoczny, publicystyczny styl (slogany, emocjonalne oceny, język komentarzy z internetu). Aby tego uniknąć, trzymaj się języka analizy: nazywaj zjawiska (prekariat, konsumpcjonizm, kryzys tożsamości) i pokazuj, jak są one zbudowane w tekście, a nie tylko oceniaj je z własnej perspektywy.

Najważniejsze lekcje

• Na egzaminie „współczesność” to nie potoczne „od wojny do dziś”, lecz precyzyjna kategoria: epoka literacka po 1945 r. oraz temat aktualnej rzeczywistości obecny w utworach różnych epok.
• Trzeba jasno odróżniać dwa poziomy: literaturę współczesną (chronologia) oraz współczesność jako temat („tu i teraz” autora, inne dla Prusa, Żeromskiego, Tokarczuk) i zdefiniować to już we wstępie wypracowania.
• Zadania o współczesności sprawdzają umiejętność łączenia wiedzy historycznoliterackiej z interpretacją tekstu i refleksją o dzisiejszym świecie, a nie tylko znajomość dat i nazw epok.
• Egzaminator oczekuje porównywania rzeczywistości literackiej z doświadczeniem ucznia i kontekstem społecznym, ale w języku analitycznym, unikając publicystyki, sloganów i potoczności.
• W interpretacji warto rozróżniać współczesność historyczną (konkretny czas akcji: PRL, transformacja, epoka cyfrowa) i psychologiczną (jak bohater przeżywa swoją teraźniejszość: lęk, niepewność, ekscytacja).
• O współczesności świata przedstawionego świadczą detale: realia codzienności (technologie, przestrzeń miejska), język bohaterów (slang, anglicyzmy, korpomowa) oraz aktualne problemy społeczne (prekariat, migracje, kryzys klimatyczny).
• Kluczowe jest precyzyjne nazywanie zjawisk („praca w call center”, „presja sukcesu”, „samotność w tłumie”), a nie ogólne formuły typu „problemy współczesnego świata”, oraz pokazanie, jak są one wyrażone środkami literackimi.

Te artykuły też mogą Cię zaciekawić:

• 

  Czy język potoczny ma miejsce w wypracowaniach?

• 

  Czy język potoczny ma znaczenie na egzaminie?

• 

  Motywy literackie, które pojawiają się na egzaminie

• 

  Jak rozpoznać kluczowe motywy literackie w utworach?

• 

  Motywy literackie na maturze – lista…

• 

  Niemiecki formalny vs potoczny – który wybrać na egzamin?