Zadania otwarte z historii: schematy odpowiedzi krok po kroku

Czym są zadania otwarte z historii i jak do nich podchodzić

Na czym polega zadanie otwarte z historii

Zadania otwarte z historii wymagają samodzielnego sformułowania odpowiedzi. Nie zaznaczasz literki A, B, C czy D, tylko tworzysz własny tekst: jedno zdanie, kilka zdań, krótką notatkę, rozprawkę lub analizę źródła. Egzaminator sprawdza, czy rozumiesz problem, umiesz wykorzystać fakty oraz czy potrafisz je logicznie ułożyć i zapisać w poprawny, zrozumiały sposób.

Kluczowe jest to, że zadania otwarte z historii są oceniane według schematu punktowania, a nie „widzimisię” sprawdzającego. Ocenia się konkretne elementy odpowiedzi: poprawne fakty, związki przyczynowo-skutkowe, wykorzystanie źródeł, odniesienie do polecenia, czasem jakość językową. Dlatego schematy odpowiedzi krok po kroku są tak ważne – pokazują, z czego egzaminator będzie rozliczał.

Rodzaje zadań otwartych pojawiających się na egzaminie

W egzaminie ósmoklasisty z historii oraz w szkolnych sprawdzianach często pojawiają się powtarzalne typy zadań. Zrozumienie ich konstrukcji ułatwia stworzenie dobrze punktowanych schematów odpowiedzi.

• Krótkie odpowiedzi – np. „Podaj jedną przyczynę…”, „Wymień dwa skutki…”. Ocenia się tu poprawność faktu i jego zgodność z poleceniem.
• Uzasadnienia – np. „Wyjaśnij, dlaczego…”, „Uzasadnij, czy…”. Ważny jest tok myślenia: przyczyna → skutek, argument → wniosek.
• Analiza źródeł – praca z tekstem, mapą, ryciną, wykresem lub tabelą. Trzeba powiązać informacje ze źródła z wiedzą z podręcznika.
• Porównania – „Porównaj dwie postawy…”, „Wskaż podobieństwa i różnice…”. Ocenia się samodzielność i umiejętność zestawiania faktów.
• Krótkie wypowiedzi pisemne – notatka, opis, kilkuzdaniowa odpowiedź. Liczy się spójność, logika i sensowna struktura odpowiedzi.

Dlaczego schemat odpowiedzi krok po kroku ma znaczenie

Wielu uczniów ma wiedzę, ale traci punkty, bo odpowiada chaotycznie, pomija istotne elementy lub pisze za dużo rzeczy nie na temat. Schemat odpowiedzi krok po kroku porządkuje pracę: co napisać najpierw, co później, które informacje są kluczowe, a które dodatkowe.

Układając schemat odpowiedzi do zadań otwartych z historii, uczysz się myśleć jak egzaminator. Zaczynasz rozumieć, że nie liczy się „ładne opowiadanie”, ale precyzyjne spełnienie warunków polecenia. Dzięki temu:

• wiesz, ile elementów musisz uwzględnić (np. dwie przyczyny, dwa skutki);
• kontrolujesz, czy odpowiedź odwołuje się do źródła, daty, postaci;
• umiesz oddzielić informacje konieczne od pobocznych;
• tracisz mniej czasu na zastanawianie się „co jeszcze dopisać”.

Jak czytać polecenie i tworzyć mini-schemat odpowiedzi

Rozbij polecenie na części składowe

Każde zadanie otwarte z historii kryje w sobie kilka „podzadań”. Pierwszy krok to dokładne przeczytanie polecenia i podkreślenie słów-kluczy. Dobrze działa prosta zasada: najpierw analiza, potem pisanie.

Przykład polecenia:

„Na podstawie tekstu źródłowego i własnej wiedzy wyjaśnij, dlaczego Polska utraciła niepodległość w XVIII wieku. Podaj dwie przyczyny.”

Rozbicie na elementy:

• „Na podstawie tekstu źródłowego i własnej wiedzy” – trzeba odwołać się do źródła (cytować sens, niekoniecznie dosłownie) i dodać coś spoza tekstu.
• „wyjaśnij, dlaczego” – potrzebne są przyczyny, a nie opis samego faktu („Polska została podzielona…”).
• „Polska utraciła niepodległość w XVIII wieku” – temat odpowiedzi; nie piszemy o I wojnie światowej ani o powstaniach XIX wieku.
• „Podaj dwie przyczyny” – dokładna liczba elementów. Jedna przyczyna = za mało, trzy przyczyny = strata czasu (egzaminator i tak policzy maksymalnie dwie).

Tworzenie szybkiego planu – schemat w 30 sekund

Przed zapisaniem odpowiedzi opłaca się poświęcić kilkanaście–kilkadziesiąt sekund na szkic. W praktyce robi się to w głowie lub na marginesie.

Dla powyższego zadania przykładowy schemat w notatce mógłby wyglądać tak:

• 1. Słaba władza – liberum veto, rozbicie wewnętrzne.
• 2. Wpływy obcych państw – Rosja, Prusy, Austria.
• Odwołać do tekstu: np. sejm, ingerencje obcych, przekupstwo.

Potem zamieniasz te punkty na 2–3 sensowne zdania. Taki mini-schemat chroni przed pisaniem wszystkiego, co przyjdzie do głowy, oraz przed pominięciem kluczowych elementów.

Słowa-klucze w poleceniach i co z nich wynika

W zadaniach otwartych z historii często pojawiają się powtarzalne czasowniki. Warto kojarzyć je z konkretnym typem odpowiedzi:

Ogólny schemat odpowiedzi do zadań otwartych z historii

Prostszy wariant schematu – trzy kroki

Dla krótszych zadań otwartych (2–3 zdania) sprawdza się bardzo prosty szablon. Można go stosować przy większości pytań na egzaminie ósmoklasisty.

1. Odpowiedź wprost na pytanie – jedno zdanie, które stanowi jasną odpowiedź.
2. Wyjaśnienie lub rozwinięcie – 1–2 zdania, które pokazują, że rozumiesz przyczyny, skutki lub kontekst.
3. Odwołanie do źródła lub przykładu – jeśli w poleceniu jest mowa o źródle, mapie, ilustracji, wykorzystaj je.

Przykład (polecenie: Wyjaśnij, dlaczego bitwa pod Grunwaldem miała duże znaczenie dla Królestwa Polskiego.):

• 1. Jasna odpowiedź: „Bitwa pod Grunwaldem była ważna dla Królestwa Polskiego, ponieważ osłabiła militarnie i politycznie zakon krzyżacki.”
• 2. Rozwinięcie: „Zwycięstwo zwiększyło znaczenie Polski na arenie międzynarodowej i umocniło sojusz z Litwą.”
• 3. Źródło/przykład (gdyby było): nawiązać do mapy lub tekstu (np. „co widać na mapie w postaci przesunięcia granic” – jeśli mapa to pokazuje).

Rozszerzony schemat dla bardziej złożonych zadań

Przy zadaniach z oceną, porównaniem lub analizą procesu można zastosować czteroelementowy schemat:

1. Teza / stanowisko – jedno krótkie zdanie odpowiadające na pytanie ogólne (np. „Konstytucja 3 maja była ważnym osiągnięciem w dziejach Polski”).
2. Argument 1 – związek przyczynowo-skutkowy („ograniczała liberum veto, co wzmacniało władzę państwową”).
3. Argument 2 – inny aspekt (polityczny, społeczny, międzynarodowy).
4. Odwołanie do źródła / faktu / przykładu – krótka ilustracja, najlepiej z tego okresu lub dokumentu.

W takim schemacie każdy argument to minimum jedno sensowne zdanie. Przy rozbudowanych odpowiedziach (np. „krótkiej charakterystyce epoki”) liczba argumentów może być większa, ale warto utrzymać czytelną, punktową strukturę – nawet jeśli nie stosujesz numeracji, zadbaj o logiczną kolejność.

Łączenie wiedzy z podręcznika z danymi ze źródeł

Na egzaminie zadania otwarte z historii praktycznie zawsze wymagają połączenia dwóch warstw:

• Wiedza z podręcznika – daty, pojęcia, postacie, zjawiska.
• Informacje ze źródła – konkretny fragment tekstu, mapa, grafika, wykres.

Dobrze zbudowany schemat odpowiedzi krok po kroku uwzględnia oba te elementy. Przykładowy szablon zdania, który łatwo dopasować:

• „Autor źródła wskazuje, że … (tu odwołanie do tekstu/mapy), co pokazuje, iż … (tu wiedza ogólna, uogólnienie).”
• „Z mapy wynika, że …, co było skutkiem … (tu twoja wiedza z lekcji).”

Egzaminator szuka w twojej odpowiedzi śladu korzystania ze źródła, dlatego dobrze jest choć w jednym zdaniu wyraźnie nawiązać do materiałów z zadania, a nie tylko do ogólnej wiedzy.

Schematy odpowiedzi do zadań przyczynowo-skutkowych

Jak rozpoznać zadanie przyczynowo-skutkowe

Zadania otwarte, w których analizuje się przyczyny i skutki, należą do najczęstszych na egzaminie z historii. W poleceniu pojawiają się frazy:

• „Podaj przyczynę / przyczyny…”
• „Podaj skutek / skutki…”
• „Wyjaśnij, dlaczego doszło do…”
• „Jakie konsekwencje miało…?”

Podstawowy błąd to mylenie przyczyny ze skutkiem albo opisywanie samego wydarzenia zamiast przyczyn lub konsekwencji. Dlatego schemat odpowiedzi musi wyraźnie rozdzielać te elementy.

Schemat odpowiedzi do pytania o przyczyny

Dla poleceń typu „Podaj dwie przyczyny …” można przyjąć bardzo przejrzysty schemat:

1. Wstęp: nazwanie zjawiska – jedno zdanie, o czym mowa.
2. Przyczyna 1 – jasno oznaczona („Po pierwsze…”, „Jedną z przyczyn było…”).
3. Przyczyna 2 – druga odrębna przyczyna.

Przykład (polecenie: Podaj dwie przyczyny wybuchu powstania listopadowego.):

• Wstęp: „Powstanie listopadowe wybuchło w 1830 r. w Królestwie Polskim przeciwko panowaniu rosyjskiemu.”
• Przyczyna 1: „Jedną z przyczyn była łamana przez cara konstytucja Królestwa Polskiego, co budziło sprzeciw społeczeństwa.”
• Przyczyna 2: „Drugą przyczyną był wzrost nastrojów niepodległościowych po rewolucjach w innych krajach Europy.”

Tak skonstruowana odpowiedź jest krótka, ale zawiera dwie wyraźne przyczyny, a wstęp porządkuje kontekst.

Schemat odpowiedzi do pytania o skutki

W przypadku skutków struktura jest analogiczna, ale ważne, by dotyczyły one okresu po danym wydarzeniu. Wiele osób opisuje to, co było wcześniej, co nie jest punktowane jako skutek.

Przykład schematu (polecenie: Wymień dwa skutki I wojny światowej dla Polski.):

1. 1 zdanie wprowadzające (kontekst: Polska a I wojna).
2. Skutek 1 – polityczny.
3. Skutek 2 – np. terytorialny lub społeczny.

Przykładowa odpowiedź:

„Po I wojnie światowej Polska odzyskała niepodległość po 123 latach zaborów, co oznaczało powstanie nowego państwa na mapie Europy.”

„Jednym ze skutków było także powstanie sporów granicznych z sąsiadami, np. z Niemcami i Ukrainą, co doprowadziło do walk o kształt granic II Rzeczypospolitej.”

Unikanie najczęstszych błędów w zadaniach o przyczynach i skutkach

Przy takich zadaniach powtarza się kilka typowych potknięć. Dobrze je przeanalizować, zanim zaczniesz pisać na egzaminie.

• Mylenie chronologii – skutek nie może wyprzedzać przyczyny. Jeśli opisujesz coś, co zdarzyło się wcześniej, nie jest to konsekwencja.
• Opis samego wydarzenia – „Powstanie listopadowe rozpoczęło się w nocy z 29 na 30 listopada” to fakt, nie przyczyna ani skutek.
• Powtarzanie tej samej myśli innymi słowami – jeśli egzamin wymaga dwóch przyczyn, muszą to być dwa różne powody, a nie dwa zdania o tym samym.
• Zbyt ogólne sformułowania – „złe rządy”, „ludzie byli niezadowoleni” są zbyt mgliste; doprecyzuj, co było złe i dlaczego.

Dobry sposób na szybkie sprawdzenie odpowiedzi: dopisz w myślach „bo” między wydarzeniem a wskazaną przyczyną lub „w rezultacie” przy skutku. Jeśli zdanie brzmi logicznie, jesteś na dobrym tropie.

Schematy odpowiedzi do zadań porównawczych

Rozpoznawanie zadań z porównaniem

W pytaniach porównawczych pojawiają się zwroty w rodzaju:

• „Porównaj sytuację…”
• „Wskaż podobieństwa i różnice…”
• „Na podstawie źródeł porównaj…”

Pułapka polega na tym, że wielu uczniów opisuje najpierw jedno zjawisko, potem drugie – ale ich nie zestawia. Egzaminator szuka słów, które pokazują porównanie (np. „podobnie”, „natomiast”, „w przeciwieństwie do”).

Prosty schemat odpowiedzi porównawczej

Najbezpieczniejszy układ przy krótkich porównaniach to tzw. „model lusterka”:

1. Zdanie wprowadzające – nazwanie obu zjawisk.
2. Podobieństwo – 1 zdanie z wyraźnym spójnikiem.
3. Różnica – 1–2 zdania pokazujące kontrast.

Przykład (polecenie: Porównaj sytuację Polski i Węgier po I wojnie światowej – wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę.):

• Wprowadzenie: „Po I wojnie światowej zarówno Polska, jak i Węgry znalazły się w nowej sytuacji politycznej w Europie Środkowej.”
• Podobieństwo: „Podobnie jak Polska, Węgry zostały dotknięte zmianami granic i utratą części terytoriów w wyniku decyzji mocarstw.”
• Różnica: „W przeciwieństwie do Polski, która odzyskała niepodległe państwo, Węgry były jedynie częścią dawnej monarchii austro-węgierskiej i po wojnie utraciły znaczne obszary na rzecz sąsiadów.”

W takim układzie od razu widać, że porównujesz, a nie tylko opisujesz dwa kraje obok siebie.

Porównania oparte na źródłach – krok po kroku

Gdy masz dwa teksty lub dwie ilustracje, dobrze jest uporządkować myślenie w krótkim mini-planie:

1. Przeczytaj lub obejrzyj oba źródła i zaznacz 1–2 kluczowe cechy każdego.
2. Zbuduj zdanie z „podobnie jak…” lub „tak samo jak…”.
3. Zbuduj zdanie z „natomiast…” lub „w odróżnieniu od…”.

Przykładowy szablon dwóch zdań:

• „W obu źródłach ukazano …, co świadczy o tym, że … (podobieństwo).”
• „Natomiast w pierwszym tekście/pierwszej ilustracji …, podczas gdy w drugim źródle … (różnica).”

Taki schemat wystarcza na większość zadań porównawczych na egzaminie ósmoklasisty i maturze podstawowej.

Schematy odpowiedzi do zadań z oceną i uzasadnieniem

Jak rozpoznać zadanie wymagające oceny

W poleceniu pojawiają się wtedy zwroty:

• „Oceń znaczenie…”
• „Czy zgadzasz się z opinią, że…? Uzasadnij odpowiedź.”
• „Jak oceniasz postawę…”

W takich zadaniach kluczowe są argumenty. Sama opinia („uważam, że to było ważne”) to za mało, nawet jeśli jest „słuszna”. Bez powiązania z faktami historycznymi punktów będzie niewiele.

Dwuzdaniowy schemat minimum

Gdy zadanie wymaga krótkiej odpowiedzi, możesz posłużyć się schematem:

1. Zdanie z oceną – jasno „tak/nie” albo pozytywna/negatywna ocena.
2. Zdanie z argumentem – jedno, ale konkretne, z faktami.

Przykład (polecenie: Czy zgadzasz się z opinią, że działalność „Solidarności” miała duże znaczenie dla upadku komunizmu w Polsce? Uzasadnij odpowiedź.):

• Ocena: „Zgadzam się z opinią, że działalność „Solidarności” miała duże znaczenie dla upadku komunizmu w Polsce.”
• Argument: „Związek ten zjednoczył miliony ludzi wokół postulatów wolnościowych i doprowadził do rozmów Okrągłego Stołu, po których odbyły się częściowo wolne wybory w 1989 r.”

Rozszerzony schemat: teza i dwa argumenty

Przy zadaniach za większą liczbę punktów (np. na maturze) warto zastosować obszerniejszy wariant:

1. Teza (ocena) – jasno, w pierwszym zdaniu.
2. Argument 1 – np. polityczny, militarny, gospodarczy.
3. Argument 2 – z innego obszaru lub innego etapu czasowego.
4. Nawiązanie do źródła – jeśli jest wymagane.

Taka konstrukcja wymusza logiczne uporządkowanie tekstu i zabezpiecza przed pisaniem luźnych, niepowiązanych faktów.

Schematy odpowiedzi do zadań „wyjaśnij”, „uzasadnij”

Jak nie zamienić wyjaśnienia w suchą definicję

W zadaniach z czasownikiem „wyjaśnij” uczniowie często kończą na samym zdefiniowaniu pojęcia. Tymczasem egzaminator szuka związków: „dlaczego”, „po co”, „z jakiego powodu”.

Pomocny jest prosty schemat trzech zdań:

1. Co? – krótkie wskazanie zjawiska/osoby/wydarzenia.
2. Dlaczego? – opis mechanizmu, przyczyny, celu.
3. Do czego to prowadziło? – skutek lub szersze znaczenie.

Przykład (polecenie: Wyjaśnij, dlaczego w średniowieczu miasta otaczano murami obronnymi.):

• Co? „W średniowieczu wiele miast było otoczonych murami obronnymi.”
• Dlaczego? „Budowano je, aby zabezpieczyć mieszkańców i majątek przed napadami rycerstwa rabunkowego oraz wojsk w czasie konfliktów.”
• Skutek/znaczenie: „Dzięki murom miasta mogły skuteczniej bronić się przed atakami i utrzymywać kontrolę nad handlem oraz poborem ceł.”

Schemat do „uzasadnij”, gdy masz gotową tezę

Czasem w poleceniu podana jest już teza (np. „Rozwój kolei przyczynił się do industrializacji”). Wtedy nie musisz jej powtarzać – zadaniem jest podanie 1–2 argumentów. Sprawdza się tu schemat:

1. „Ponieważ…” – pierwszy argument przyczynowo-skutkowy.
2. „Dodatkowo…” – drugi argument z innej perspektywy.

Przykładowa odpowiedź:

„Rozwój kolei przyczynił się do industrializacji, ponieważ umożliwiał szybki transport węgla i surowców do fabryk, co zwiększało produkcję. Dodatkowo kolej ułatwiała przewóz gotowych towarów na duże odległości, dzięki czemu przemysł mógł zdobywać nowe rynki zbytu.”

Schematy odpowiedzi do zadań na podstawie map, tabel i ilustracji

Jak „czytać” mapę w zadaniu otwartym

W zadaniach z mapą uczniowie często przeskakują od razu do wiedzy z podręcznika i ignorują samą mapę. Tymczasem już dwa–trzy elementy odczytane z rysunku mogą zbudować solidny szkielet odpowiedzi.

Prosty schemat wykorzystania mapy:

1. Odczytanie faktu z mapy – co widać (strzałki, granice, daty).
2. Powiązanie z wiedzą – do jakiego zjawiska to nawiązuje.
3. Wniosek – krótkie podsumowanie przyczyny/skutku/kierunku zmian.

Przykładowy wzór zdania:

• „Na mapie widać, że granice Polski przesunęły się na zachód po II wojnie światowej, co oznacza utratę Kresów Wschodnich i przejęcie ziem poniemieckich nad Odrą i Nysą Łużycką.”

Typowy schemat do zadań z tabelą lub wykresem

W przypadku tabeli (np. wielkość produkcji, liczba ofiar, powierzchnia państwa) dobrym punktem wyjścia są trzy kroki:

1. Wskazanie trendu – rośnie, maleje, zmienia się.
2. Podanie przykładu liczbowego – chociaż jednego (gdy jest to sensowne na egzaminie).
3. Wyjaśnienie przyczyny lub skutku trendu – z użyciem wiedzy historycznej.

Przykładowa odpowiedź do ogólnego zadania:

„Z tabeli wynika, że liczba ludności miasta gwałtownie wzrosła w drugiej połowie XIX w., co wiąże się z rozwojem przemysłu i napływem ludności ze wsi do pracy w fabrykach.”

Ilustracje, zdjęcia, karykatury – jak nie popaść w opis obrazka

Egzaminator nie potrzebuje informacji typu „na obrazku widzimy trzech mężczyzn”. Istotne jest to, jak obrazek łączy się z epoką i zjawiskiem:

• Najpierw nazwij zjawisko lub wydarzenie (np. „powszechna mobilizacja”, „propaganda wojenna”).
• Następnie wyjaśnij znaczenie elementu (np. symbol flagi, mundur, napis).
• Na końcu powiąż z konkretnym faktem (np. wojna, rewolucja, zabór).

Przykład ogólnej konstrukcji:

„Przedstawiona karykatura nawiązuje do ekspansji kolonialnej mocarstw europejskich w XIX w., ponieważ pokazuje polityków dzielących między siebie mapę Afryki. Ma to podkreślać rywalizację państw o kolonie i wyścig po surowce oraz rynki zbytu.”

Praktyczne mini-schematy do typowych typów poleceń

„Podaj dwa przykłady…” – schemat w jednym zdaniu na przykład

Jeżeli zadanie brzmi: „Podaj dwa przykłady …”, spokojnie możesz zawrzeć odpowiedź w jednym rozbudowanym zdaniu. Wystarczy spójnik „oraz” lub „i”.

Przykład (polecenie: Podaj dwa przykłady praw nadanych chłopom w wyniku uwłaszczenia.):

„W wyniku uwłaszczenia chłopi otrzymali prawo własności użytkowanej ziemi oraz zostali uwolnieni od pańszczyzny.”

Na egzaminie ósmej klasy to w zupełności wystarczy – nie ma potrzeby rozwijać tego w trzy zdania, jeśli polecenie tego nie wymaga.

„Wyjaśnij związek między…” – schemat łączący dwa zjawiska

Tego typu zadania wymagają pokazania, jak jedno zjawisko wpływa na drugie. Prosty wzór:

1. „Zjawisko A doprowadziło do zjawiska B, ponieważ…”
2. „W rezultacie…” – jedno zdanie o konsekwencji.

Przykład (polecenie: Wyjaśnij związek między rozwojem druku a reformacją.):

„Rozwój druku doprowadził do szybkiego rozprzestrzeniania się idei reformacji, ponieważ pisma Marcina Lutra i inne teksty religijne można było masowo powielać i rozpowszechniać. W rezultacie nowe poglądy docierały do większej liczby ludzi w różnych krajach Europy.”

„Uzupełnij zdania / tabelę” – prosty schemat korzystania ze źródła

„Opisz przebieg wydarzenia” – prosty szkielet chronologiczny

Przy takich poleceniach uczniowie często gubią kolejność i mieszają skutki z przyczynami. Najbezpieczniej trzymać się osi czasu.

Praktyczny schemat:

1. Początek – co zapoczątkowało wydarzenie, kiedy i gdzie.
2. Rozwinięcie – 2–3 najważniejsze etapy w kolejności.
3. Zakończenie – rezultat / rozstrzygnięcie.

Przykład (polecenie: Opisz przebieg bitwy pod Grunwaldem.):

• Początek: „Bitwa pod Grunwaldem rozpoczęła się 15 lipca 1410 r., gdy wojska polsko-litewskie stanęły naprzeciw armii zakonu krzyżackiego na polach pod wsią Grunwald.”
• Rozwinięcie: „Najpierw uderzyły chorągwie litewskie, które po częściowym odwrocie pozwoliły Polakom przejąć inicjatywę. W decydującej fazie walki wojska Władysława Jagiełły otoczyły i rozbiły główne siły zakonu, a wielki mistrz Ulrich von Jungingen poległ na polu bitwy.”
• Zakończenie: „Bitwa zakończyła się zwycięstwem Polski i Litwy, co poważnie osłabiło potęgę zakonu krzyżackiego.”

Na egzaminie wystarczą 3–4 zdania, jeśli każde wnosi konkretny element przebiegu.

„Porównaj…” – schemat lustrzany dla dwóch zjawisk

Przy poleceniach porównawczych najczęstszy błąd to opisanie tylko jednego zjawiska. Dobrze sprawdza się tu prosty układ „A – B – wniosek”.

Można wykorzystać taki szablon:

1. Wspólna płaszczyzna – co dokładnie porównujesz (np. ustrój polityczny, położenie chłopów, przyczyny powstania).
2. Opis A – jak to wyglądało w pierwszym przypadku.
3. Opis B – jak to wyglądało w drugim przypadku.
4. Krótki wniosek – podobieństwo lub różnica.

Przykład (polecenie: Porównaj sytuację chłopów w średniowieczu i w XIX w.):

„W obu okresach chłopi stanowili najliczniejszą warstwę ludności wiejskiej. W średniowieczu byli w większości poddanymi, obciążonymi pańszczyzną i zależnymi od pana feudalnego. W XIX w., po uwłaszczeniu, częściej posiadali własną ziemię i byli formalnie wolni, choć nadal podlegali obciążeniom podatkowymi. Oznacza to, że ich położenie prawne poprawiło się, ale wciąż byli grupą silnie obciążoną ekonomicznie.”

„Oceń skutki…” – schemat przyczyna–skutek z podziałem na plusy i minusy

Kiedy w poleceniu pojawia się „oceń skutki”, chodzi nie tylko o ich wymienienie, ale też ocenę (korzystne/niekorzystne, krótkoterminowe/długoterminowe).

Wygodny schemat:

1. Skutek pozytywny – z krótkim uzasadnieniem.
2. Skutek negatywny – z krótkim uzasadnieniem.
3. Zdanie oceniające – które skutki przeważały i dlaczego.

Przykład (polecenie: Oceń skutki rewolucji przemysłowej dla społeczeństw europejskich.):

„Rewolucja przemysłowa przyniosła pozytywne skutki, ponieważ przyczyniła się do rozwoju miast i powstania nowych miejsc pracy w przemyśle. Jednocześnie miała skutki negatywne, takie jak wyzysk robotników, praca dzieci i złe warunki życia w dzielnicach robotniczych. Ogólnie rzecz biorąc, rewolucja przemysłowa przyspieszyła rozwój gospodarczy, ale początkowo odbywało się to kosztem szerokich warstw społecznych.”

„Podaj przyczyny…” – schemat kaskady przyczyn

Gdy polecenie wymaga podania przyczyn, uczniowie zazwyczaj wypisują luźne fakty. Warto je uporządkować według kategorii lub ważności.

Sprawdza się prosty układ dwupunktowy:

1. Przyczyny bezpośrednie – to, co było „iskrą”.
2. Przyczyny długofalowe – napięcia narastające wcześniej.

Przykład (polecenie: Podaj dwie przyczyny wybuchu I wojny światowej.):

„Do wybuchu I wojny światowej przyczynił się zamach w Sarajewie na następcę tronu Austro-Węgier, który stał się bezpośrednim pretekstem do rozpoczęcia działań zbrojnych. Długofalową przyczyną konfliktu była rywalizacja mocarstw europejskich o kolonie i zbrojenia, zwłaszcza między Niemcami a Wielką Brytanią.”

„Podaj skutki…” – schemat rozchodzących się kręgów

W zadaniach o skutki łatwo ograniczyć się do jednego poziomu (np. politycznego). Lepszy efekt daje pokazanie, że wydarzenie miało konsekwencje w różnych sferach.

Prosty wariant odpowiedzi:

• Skutek polityczny – zmiana granic, władzy, ustroju.
• Skutek społeczny/gospodarczy – życie ludzi, praca, majątek.

Przykład (polecenie: Podaj dwa skutki rozbiorów Polski.):

„Skutkiem rozbiorów Polski był zanik państwa polskiego z mapy Europy i podział jego terytorium między Rosję, Prusy i Austrię. Kolejnym skutkiem była rusyfikacja i germanizacja społeczeństwa polskiego, przejawiające się m.in. w ograniczaniu języka polskiego i likwidacji polskich instytucji.”

„Uzasadnij opinię na temat postaci historycznej” – schemat charakterystyki

Przy ocenie postaci warto uniknąć skrajnych, nieuzasadnionych sądów. Pomaga tu uporządkowana mini-charakterystyka.

Można posłużyć się takim schematem:

1. Teza o postaci – pozytywna, negatywna lub zrównoważona.
2. Konkretny czyn / decyzja 1 – z krótkim komentarzem.
3. Konkretny czyn / decyzja 2 – najlepiej z innego okresu lub innej sfery (wojskowej, politycznej, społecznej).

Przykład (polecenie: Oceń działalność Józefa Piłsudskiego w okresie I wojny światowej.):

„Działalność Józefa Piłsudskiego w okresie I wojny światowej miała duże znaczenie dla odzyskania przez Polskę niepodległości. Jako twórca Legionów Polskich zorganizował polskie oddziały walczące z Rosją, co zwróciło uwagę państw centralnych na sprawę polską. Odmowa złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec i tzw. kryzys przysięgowy pokazały, że Piłsudski dążył do niepodległej Polski, a nie jedynie do autonomii pod niemiecką kontrolą.”

„Wykaż, że…” – schemat dowodzenia tezy

Formuła „wykaż, że” sugeruje konieczność udowodnienia jakiejś tezy przy pomocy faktów. Tu przydaje się struktura podobna do argumentacji w rozprawce.

Można użyć takiego szkieletu:

1. Powtórzenie tezy własnymi słowami – krótkie, jedno zdanie.
2. Argument 1 – fakt lub proces historyczny.
3. Argument 2 – inny przykład, najlepiej z innego etapu lub obszaru.

Przykład (polecenie: Wykaż, że odkrycia geograficzne w XV–XVI w. zmieniły gospodarkę Europy.):

„Odkrycia geograficzne w XV–XVI w. doprowadziły do głębokich zmian w gospodarce Europy. Po pierwsze, napływ srebra i złota z Ameryki zwiększył ilość kruszców w obiegu, co przyczyniło się do wzrostu cen i rozwoju handlu. Po drugie, rozwinięto handel oceaniczny, a porty takie jak Lizbona czy Sewilla stały się ważnymi centrami wymiany towarowej z koloniami.”

„Na podstawie tekstu źródłowego i własnej wiedzy…” – schemat łączący dwa filary

W tego typu zadaniach punktowane jest wykorzystanie obu elementów: źródła i wiedzy spoza źródła. Wystarczy jasno zaznaczyć, skąd bierzesz dany argument.

Praktyczny układ dwóch zdań:

• Zdanie 1 – odwołanie do źródła: „W tekście autor podkreśla, że…”
• Zdanie 2 – własna wiedza: „Z innych źródeł wiadomo, że…”

Przykład (polecenie: Na podstawie tekstu i własnej wiedzy wyjaśnij znaczenie Konstytucji 3 maja.):

„W tekście autor podkreśla, że Konstytucja 3 maja ograniczała liberum veto i wzmacniała władzę wykonawczą, co miało usprawnić funkcjonowanie państwa. Z innych źródeł wiadomo, że była ona pierwszą nowoczesną konstytucją w Europie, co pokazywało, że Rzeczpospolita próbowała się zreformować i uniknąć dalszego osłabienia.”

„Na podstawie mapy i własnej wiedzy wskaż przyczynę/skutek” – schemat hybrydowy

Gdy mapa pojawia się w poleceniu razem z „własną wiedzą”, dobrze jest wyraźnie oddzielić element opisany na mapie od dopowiedzenia z podręcznika.

Można to ułożyć tak:

1. Odwołanie do konkretnego elementu mapy – nazwa państwa, data, strzałka, legenda.
2. Wyjaśnienie na podstawie wiedzy – przyczyna lub skutek przedstawionej sytuacji.

Przykład (polecenie: Na podstawie mapy i własnej wiedzy wskaż przyczynę powstania Księstwa Warszawskiego.):

„Na mapie widać, że po wojnach napoleońskich na ziemiach zabranych Polsce przez Prusy utworzono Księstwo Warszawskie. Stało się tak, ponieważ Napoleon chciał osłabić Prusy i Rosję, a jednocześnie zyskać poparcie Polaków, tworząc z tych ziem zależne od siebie państwo.”

„Wyjaśnij znaczenie pojęcia, odwołując się do kontekstu historycznego” – schemat dla trudniejszych definicji

Czasem sama definicja pojęcia nie wystarczy – trzeba ją „osadzić” w epoce. Dobrze sprawdza się wtedy definicja + przykład.

Prosty schemat:

1. Krótka definicja – jedno zdanie z istotą pojęcia.
2. Przykład historyczny – kiedy, gdzie, w jakiej sytuacji to pojęcie miało zastosowanie.

Przykład (polecenie: Wyjaśnij pojęcie „zimna wojna”, odwołując się do kontekstu historycznego.):

„Zimna wojna to okres powojennej rywalizacji politycznej, militarnej i ideologicznej między blokiem zachodnim na czele z USA a blokiem wschodnim kierowanym przez ZSRR, prowadzony bez bezpośredniego starcia zbrojnego między tymi mocarstwami. Przejawiała się m.in. w wyścigu zbrojeń, kryzysie kubańskim czy rywalizacji o wpływy w krajach Trzeciego Świata.”

„Odtwórz tok rozumowania autora źródła” – schemat od ogółu do szczegółu

W nowszych arkuszach pojawiają się polecenia analizujące sposób myślenia autora. W praktyce chodzi o wskazanie głównej tezy i dwóch kroków argumentacji.

Można wykorzystać układ:

1. Teza autora – co chce udowodnić lub podkreślić.
2. Argument 1 – pierwszy krok jego rozumowania.
3. Argument 2 – rozwinięcie lub uzupełnienie pierwszego.

Przykład (ogólny wzór odpowiedzi):

„Autor tekstu twierdzi, że (… – teza). Najpierw wskazuje, że (… – argument 1), a następnie podkreśla, iż (… – argument 2), co ma wzmocnić jego stanowisko.”

Jak ćwiczyć schematy na co dzień – krótka metoda „z karteczką”

Podczas zwykłej lekcji lub samodzielnej nauki wystarczy prosty nawyk: przy każdym poleceniu najpierw na marginesie zanotuj skrót schematu. Na przykład:

• „wyjaśnij” → „co – dlaczego – skutek”
• „oceń” → „plus – minus – wniosek”
• „porównaj” → „A – B – podobne/różne”

Zajmuje to kilka sekund, a porządkuje odpowiedź jeszcze przed napisaniem pierwszego zdania. Po kilku tygodniach taki sposób pracy staje się automatyczny – na egzaminie ręka sama „podąża” za schematem, zamiast błądzić między przypadkowymi faktami.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie są najczęstsze rodzaje zadań otwartych z historii na egzaminie ósmoklasisty?

Na egzaminie ósmoklasisty pojawiają się przede wszystkim: krótkie odpowiedzi („Podaj jedną przyczynę…”, „Wymień dwa skutki…”), uzasadnienia („Wyjaśnij, dlaczego…”, „Uzasadnij, czy…”), analiza źródeł (tekst, mapa, ilustracja, tabela), porównania („Porównaj…”, „Wskaż podobieństwa i różnice…”) oraz krótkie wypowiedzi pisemne (opis, notatka, kilku-zdaniowa odpowiedź).

Znajomość tych typów zadań pomaga przewidzieć, czego egzaminator będzie oczekiwał i jak ułożyć odpowiedź, żeby zdobyć maksimum punktów.

Jak krok po kroku napisać dobrą odpowiedź do zadania otwartego z historii?

Najpierw dokładnie przeczytaj polecenie i podkreśl słowa-klucze (np. „podaj dwie przyczyny”, „na podstawie tekstu źródłowego”, „porównaj”). Następnie rozbij zadanie na mniejsze elementy – wypisz w skrócie, co musisz uwzględnić (np. przyczyna 1, przyczyna 2, odwołanie do źródła).

Dopiero na tej podstawie napisz 2–3 logiczne zdania: najpierw jasna odpowiedź na pytanie, potem krótkie wyjaśnienie lub rozwinięcie, a jeśli polecenie tego wymaga – odwołanie do źródła, mapy lub ilustracji. Taki mini-schemat zapobiega chaotycznemu pisaniu „wszystkiego, co się pamięta”.

Co oznaczają słowa „wymień”, „podaj”, „wyjaśnij”, „uzasadnij” w zadaniach z historii?

Te czasowniki dokładnie określają, jakiego typu odpowiedzi oczekuje egzaminator:

• Wymień / podaj – podaj same fakty lub nazwy, krótko i bez długiego opisu (np. tylko przyczyny, tylko skutki).
• Wyjaśnij – odpowiedz na pytanie „dlaczego?”, pokaż przyczyny, proces lub mechanizm, a nie tylko opisz wydarzenie.
• Uzasadnij – przedstaw tezę (stanowisko) i poprzyj ją jednym lub kilkoma argumentami wynikającymi z faktów historycznych.

Jeśli źle zinterpretujesz słowo w poleceniu, możesz stracić punkty nawet przy dobrej znajomości faktów.

Jak tworzyć szybki plan odpowiedzi do zadania otwartego z historii?

Po przeczytaniu polecenia poświęć kilkanaście–kilkadziesiąt sekund na szkic planu w głowie lub na marginesie. Wypisz w punktach najważniejsze elementy: np. „1. słaba władza – liberum veto; 2. ingerencje Rosji, Prus, Austrii; odwołać się do tekstu: sejm, przekupstwo”.

Dopiero potem zamień te punkty na 2–4 spójne zdania. Taki mini-schemat pomaga nie pominąć żadnego wymaganego elementu (np. „dwie przyczyny”) i nie tracić czasu na zbędne rozwijanie tematu.

Na czym polega ocenianie zadań otwartych z historii – czy liczy się tylko wiedza?

Zadania otwarte są oceniane według schematu punktowania, a nie według uznania egzaminatora. Sprawdza się konkretne elementy: poprawne fakty, związki przyczynowo-skutkowe, odniesienie do polecenia, wykorzystanie źródła, a czasem także poprawność i przejrzystość językową.

Dużo uczniów traci punkty nie dlatego, że „nic nie wiedzą”, ale dlatego, że piszą chaotycznie, pomijają wymagane elementy (np. drugą przyczynę) lub odpowiadają częściowo nie na temat. Stosowanie prostych schematów odpowiedzi pozwala tę stratę zminimalizować.

Jak łączyć tekst źródłowy z własną wiedzą w zadaniach otwartych?

Najpierw uważnie przeczytaj źródło i zaznacz informacje, które odnoszą się do polecenia (np. nazwy wydarzeń, postaci, opisy sytuacji). Następnie dopisz z pamięci to, czego w źródle brakuje, a jest potrzebne do pełnej odpowiedzi (np. dokładniejsze przyczyny, skutki, daty).

W odpowiedzi staraj się jasno pokazać, że korzystasz z obu elementów: odwołaj się do treści źródła „z sensu” (bez koniecznego cytowania słowo w słowo) i uzupełnij ją wiedzą z podręcznika. Właśnie za takie połączenie najczęściej przyznawane są pełne punkty.

Jak przygotować się do zadań otwartych z historii przed egzaminem ósmoklasisty?

Najlepiej regularnie ćwiczyć typowe formy zadań: krótkie odpowiedzi, uzasadnienia, analizę źródeł, porównania i krótkie wypowiedzi pisemne. Do każdego zadania staraj się samodzielnie ułożyć schemat odpowiedzi krok po kroku, a potem porównać go z przykładowym rozwiązaniem lub kluczem.

Warto też powtarzać materiał działami (starożytność, średniowiecze, epoki nowożytne, historia Polski, dzieje najnowsze) i przy każdym temacie zastanawiać się: jakie przyczyny, skutki, porównania i oceny mogłyby pojawić się w zadaniu otwartym. Dzięki temu na egzaminie łatwiej będzie Ci szybko wymyślić sensowny plan odpowiedzi.

Najbardziej praktyczne wnioski

• Zadania otwarte z historii wymagają samodzielnego formułowania odpowiedzi (od jednego zdania po krótką rozprawkę) i sprawdzają rozumienie problemu, wykorzystanie faktów oraz logiczny, poprawny zapis.
• Ocena zadań otwartych opiera się na schemacie punktowania, który premiuje konkretne elementy (fakty, związki przyczynowo-skutkowe, pracę ze źródłem, realizację polecenia), a nie subiektywną opinię egzaminatora.
• Na egzaminach powtarzają się typowe formy zadań: krótkie odpowiedzi, uzasadnienia, analiza źródeł, porównania oraz krótkie wypowiedzi pisemne – każda z nich wymaga nieco innego sposobu pisania.
• Schemat odpowiedzi krok po kroku porządkuje wypowiedź: pomaga ustalić kolejność informacji, oddzielić elementy konieczne od pobocznych i skupić się na tym, za co faktycznie przyznawane są punkty.
• Umiejętne rozbijanie polecenia na części (słowa-klucze, liczba wymaganych elementów, odwołanie do źródeł) pozwala stworzyć mini-plan odpowiedzi i uniknąć pisania nie na temat.
• Szybki szkic odpowiedzi (kilka haseł na marginesie) przed pisaniem pełnych zdań pomaga zachować spójność, nie pominąć kluczowych punktów i nie tracić czasu na zbędne rozwinięcia.
• Znajomość typowych czasowników w poleceniach („wymień”, „podaj”, „wyjaśnij”, „uzasadnij”, „porównaj”, „oceń”) ułatwia dobranie właściwej formy odpowiedzi i uniknięcie błędów typu: opis bez przyczyn, opinia bez argumentów czy jednostronne porównanie.