Dwudziestolecie międzywojenne: kompendium pod egzamin 8 klasy

Dwudziestolecie międzywojenne – jak ogarnąć ten okres pod egzamin 8 klasy

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939) to okres między I a II wojną światową. W historii Polski to czas odzyskania niepodległości, budowania państwa od zera, kryzysów politycznych i gospodarczych, ale też ogromnego rozkwitu kultury. Na egzaminie ósmoklasisty ten temat pojawia się regularnie, dlatego opanowanie najważniejszych dat, postaci i zjawisk z tego okresu jest kluczowe.

Żeby dobrze przygotować się do egzaminu, trzeba patrzeć na dwudziestolecie międzywojenne z kilku perspektyw: sytuacja na świecie, odrodzenie Polski, polityka wewnętrzna i zewnętrzna II RP, gospodarka, społeczeństwo oraz kultura. Dopiero połączenie tych elementów w całość pozwala dobrze zrozumieć, co się wtedy działo i jak to wpłynęło na wybuch II wojny światowej.

Świat po I wojnie światowej i traktat wersalski

Skutki I wojny światowej

I wojna światowa (1914–1918) była pierwszym konfliktem o zasięgu globalnym. Zmieniła układ sił na świecie i doprowadziła do upadku kilku wielkich monarchii. Z punktu widzenia egzaminu ósmoklasisty kluczowe są ogólne skutki wojny:

• ogromne straty ludzkie – miliony zabitych i rannych żołnierzy oraz cywilów, całe pokolenie młodych mężczyzn wyniszczone przez wojnę;
• zniszczenia gospodarcze – zrujnowane miasta, fabryki, kolej, wyludnione obszary wiejskie;
• upadek wielkich imperiów – monarchia Habsburgów (Austro-Węgry), Cesarstwo Niemieckie, Imperium Osmańskie, Imperium Rosyjskie;
• narastające napięcia społeczne – głód, bieda, żądania reform społecznych, wzrost popularności ruchów skrajnych (komunizm, faszyzm, nacjonalizm);
• zmiana granic w Europie – pojawienie się nowych państw (m.in. Polska, Czechosłowacja, Litwa, Łotwa, Estonia, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców – późniejsza Jugosławia).

Ważnym efektem wojny była także rewolucja bolszewicka w Rosji (1917), która doprowadziła do powstania Rosji Radzieckiej, a potem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Świat po 1918 roku był podzielony ideologicznie: z jednej strony demokracje i monarchie konstytucyjne, z drugiej – państwo komunistyczne.

Traktat wersalski 1919 – nowy porządek w Europie

Po zakończeniu wojny zwycięskie państwa zwołały konferencję pokojową w Paryżu. Najważniejsza była umowa z Niemcami, czyli traktat wersalski podpisany w 1919 roku w Wersalu. To jedna z kluczowych dat, które pojawiają się w testach.

Najważniejsze postanowienia traktatu wersalskiego:

• Niemcy uznano za winnych wybuchu wojny – musiały przyjąć tzw. klauzulę winy wojennej;
• ograniczenie armii niemieckiej – liczbę żołnierzy, zakaz posiadania czołgów, lotnictwa wojskowego, ciężkiej artylerii;
• reparacje – Niemcy miały płacić wysokie odszkodowania wojenne zwycięskim państwom;
• utrata części terytorium Niemiec – m.in. Alzacja i Lotaryngia dla Francji, Wielkopolska i Pomorze Gdańskie dla Polski, utrata kolonii;
• powstanie Wolnego Miasta Gdańska – miało szczególne znaczenie dla Polski;
• powołanie Ligi Narodów – organizacji międzynarodowej mającej zapobiegać wojnom.

Na egzaminie często pada pytanie o to, dlaczego traktat wersalski był przez Niemców nazywany „dyktatem wersalskim”. Wynikało to z poczucia upokorzenia: państwo przegrało wojnę, utraciło ziemie, siłę militarną i miało płacić reparacje. To niezadowolenie później wykorzystali naziści.

Nowe państwa w Europie Środkowo-Wschodniej

Rozpad dawnych imperiów otworzył drogę do powstania nowych państw. Ten proces określa się jako samostanowienie narodów. W Europie Środkowo-Wschodniej powstały m.in.:

• Polska – odrodzona po 123 latach zaborów;
• Czechosłowacja – wspólne państwo Czechów i Słowaków;
• Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców – późniejsza Jugosławia;
• Litwa, Łotwa, Estonia – państwa bałtyckie;
• Finlandia – wyodrębniona z dawnego terytorium rosyjskiego.

W praktyce nowe granice często nie pokrywały się idealnie z obszarami zamieszkałymi przez poszczególne narody. Stąd liczne konflikty o przebieg granic – dotyczyło to także Polski (wojny i spory z Niemcami, Ukrainą, Litwą, Czechosłowacją, Rosją bolszewicką).

Odrodzenie państwa polskiego po 123 latach zaborów

Droga do niepodległości – najważniejsze daty i wydarzenia

Polska wróciła na mapę Europy w 1918 roku, ale proces prowadzący do niepodległości trwał dłużej. Dla egzaminu ósmych klas kluczowe są trzy elementy: działania Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego i ogólnoświatowe zmiany po I wojnie.

Najważniejsze momenty drogi do niepodległości:

• 1914–1917 – działania Piłsudskiego i Legionów Polskich po stronie państw centralnych (Niemiec i Austro-Węgier);
• 1917 – tzw. kryzys przysięgowy, aresztowanie Piłsudskiego przez Niemców, rozpad Legionów; Dmowski działa na Zachodzie, walcząc o korzystne dla Polski postanowienia pokojowe;
• 7 listopada 1918 – powstaje Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie (Ignacy Daszyński), zapowiadający reformy społeczne;
• 10 listopada 1918 – powrót Józefa Piłsudskiego z Magdeburga do Warszawy;
• 11 listopada 1918 – Rada Regencyjna przekazuje Piłsudskiemu władzę nad wojskiem, symboliczna data odzyskania niepodległości;
• 1918–1919 – walka o granice państwa, tworzenie organów władzy, wybory do Sejmu Ustawodawczego.

W praktyce odrodzenie Polski nie nastąpiło jednego dnia. 11 listopada ma charakter symboliczny. W różnych częściach ziem polskich władza przechodziła w polskie ręce w innych terminach (np. powstanie wielkopolskie rozpoczęło się dopiero w grudniu 1918 roku).

Główne postacie niepodległości: Piłsudski i Dmowski

W kontekście egzaminu szczególnie często pojawiają się dwie postacie: Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Warto umieć je porównać.

Obaj działali na rzecz odrodzenia Polski, ale mieli różne wizje i sojuszników. Piłsudski liczył na osłabienie Rosji dzięki współpracy z państwami centralnymi. Dmowski stawiał na zwycięstwo państw zachodnich i wsparcie Ententy. Na egzaminie często pojawia się pytanie o ich różne orientacje polityczne i dyplomatyczne.

Walki o granice II Rzeczypospolitej

Po odzyskaniu niepodległości Polska nie miała jeszcze ustalonych granic. Trzeba było je wywalczyć w serii konfliktów:

• Powstania śląskie (1919–1921) – trzy powstania ludności polskiej na Górnym Śląsku przeciwko Niemcom. Dzięki nim część Górnego Śląska przyłączono do Polski.
• Powstanie wielkopolskie (1918–1919) – jedno z nielicznych w pełni zwycięskich powstań w historii Polski, doprowadziło do przyłączenia Wielkopolski.
• Wojna polsko-ukraińska (1918–1919) – spór o Galicję Wschodnią i Lwów, zakończony włączeniem tych terenów do Polski.
• Wojna polsko-bolszewicka (1919–1921) – konflikt z Rosją bolszewicką o przebieg wschodniej granicy; kluczowe zwycięstwo Polski w Bitwie Warszawskiej 1920 roku.
• Spór o Zaolzie z Czechosłowacją – konflikt o region zamieszkały przez Polaków, ostatecznie niekorzystnie rozstrzygnięty dla Polski w 1920 roku.

W efekcie tych wojen i plebiscytów ustalono granice II Rzeczypospolitej, potwierdzone ostatecznie w 1923 roku przez mocarstwa zachodnie. Państwo było jednak zróżnicowane etnicznie – znaczną część ludności stanowili Ukraińcy, Białorusini, Żydzi, Niemcy i inne mniejszości.

Wojna polsko-bolszewicka i Bitwa Warszawska

Przyczyny wojny polsko-bolszewickiej

Wojna polsko-bolszewicka była konfliktem o kształt granicy wschodniej i o wpływy w Europie Środkowo-Wschodniej. Zderzały się tu dwie wizje:

• Józef Piłsudski chciał stworzyć federację państw między Rosją a Niemcami – m.in. Polski, Litwy, Ukrainy – tak, aby zabezpieczyć się przed potęgą sąsiadów.
• Bolszewicy dążyli do rozszerzenia rewolucji komunistycznej na Zachód. Polska była dla nich „pomostem” do Niemiec i dalej do Europy Zachodniej.

Do pierwszych starć dochodzi już w 1919 roku. Wojna przybiera na sile w 1920 roku, kiedy Armia Czerwona rozpoczyna ofensywę na Zachód, zmierzając w kierunku Warszawy.

Bitwa Warszawska 1920 – „Cud nad Wisłą”

Bitwa Warszawska w sierpniu 1920 roku to jedno z najważniejszych wydarzeń dwudziestolecia międzywojennego i jedna z kluczowych bitew w historii Polski. Nazywana jest często „Cudem nad Wisłą” – terminem stworzonym przez przeciwników Piłsudskiego, sugerujących, że zwycięstwo było niemal nadprzyrodzone.

Najważniejsze elementy Bitwy Warszawskiej:

• Armia Czerwona zbliżyła się do Warszawy, planując szybkie opanowanie stolicy.
• Wojsko Polskie przegrupowało siły i przygotowało kontruderzenie znad Wieprza, opracowane przez Piłsudskiego i jego sztab.
• Kluczową rolę odegrała dezinformacja przeciwnika – bolszewicy nie spodziewali się uderzenia z południowego wschodu.
• Polskie zwycięstwo zahamowało marsz komunizmu na Zachód i zmusiło Armię Czerwoną do odwrotu.

Na egzaminie często podkreśla się, że Bitwa Warszawska miała znaczenie nie tylko dla Polski, ale i dla całej Europy – zatrzymano rozszerzanie się rewolucji bolszewickiej.

Pokój ryski 1921 i konsekwencje wojny

Wojna polsko-bolszewicka zakończyła się traktatem pokojowym w Rydze w 1921 roku. Ustalono wtedy wschodnią granicę Polski, która biegła dalej na wschód niż obecna granica (Polska odzyskała m.in. ziemie z dużą liczbą ludności ukraińskiej i białoruskiej).

Skutki wojny:

• utrwalenie niepodległości Polski i jej pozycji w regionie;
• włączenie do II RP dużych obszarów na wschodzie, zamieszkałych przez mniejszości narodowe;
• osłabienie Rosji Radzieckiej na kilka lat, ale bez trwałego zniszczenia reżimu bolszewickiego;
• urośnięcie legendy Piłsudskiego jako obrońcy ojczyzny.

Ustrój i życie polityczne II Rzeczypospolitej

Konstytucja marcowa 1921 – zasady państwa demokratycznego

Po zakończeniu walk o granice trzeba było uregulować ustrój odrodzonego państwa. Efektem prac Sejmu Ustawodawczego była konstytucja marcowa, uchwalona 17 marca 1921 roku.

Najważniejsze cechy konstytucji marcowej:

• demokratyczny ustrój republikański – Polska była republiką, bez monarchy;
• trójpodział władzy – na ustawodawczą (Sejm i Senat), wykonawczą (prezydent i rząd) oraz sądowniczą (niezależne sądy);
• silna pozycja Sejmu – parlament miał przewagę nad prezydentem, mógł odwoływać rząd;
• szerokie prawa obywatelskie – wolność słowa, zgromadzeń, sumienia, równość wobec prawa;
• powszechne, tajne wybory – z udziałem kobiet (Polki uzyskały prawa wyborcze już w 1918 roku).

Konstytucja marcowa była bardzo nowoczesna jak na swoje czasy, ale nadmiernie wzmacniała Sejm. Skutkowało to częstymi zmianami rządów i niestabilnością polityczną.

Scena polityczna – partie i konflikty

W II RP funkcjonowało wiele partii, co utrudniało tworzenie stabilnych większości. Wśród najważniejszych ugrupowań były:

• Narodowa Demokracja (endecja) – ruch narodowy, konserwatywny, niechętny mniejszościom narodowym, związany z Romanem Dmowskim;
• Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – lewica, domagała się reform społecznych i ochrony praw pracowniczych;
• partie chłopskie – m.in. PSL „Piast”, reprezentujące interesy wsi, zabiegające o reformę rolną;
• stronnictwa mniejszości narodowych – żydowskie, ukraińskie, niemieckie, które broniły praw swoich społeczności.

Do 1926 roku rządy często się zmieniały, co utrudniało prowadzenie długofalowej polityki. Na tym tle wyrósł konflikt między obozem parlamentarnym a środowiskiem skupionym wokół Józefa Piłsudskiego.

Przewrót majowy 1926 i obóz sanacji

W maju 1926 roku doszło do jednego z kluczowych wydarzeń politycznych dwudziestolecia – przewrotu majowego. Był to zbrojny zamach stanu przeprowadzony przez zwolenników Piłsudskiego.

Najważniejsze fakty:

• maj 1926 – wojska wierne Piłsudskiemu wkroczyły do Warszawy i stoczyły kilkudniowe walki z oddziałami lojalnymi wobec legalnego rządu;
• prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd zrezygnowali z funkcji, aby uniknąć dalszego przelewu krwi;
• Piłsudski nie został prezydentem, ale objął kluczowe stanowiska wojskowe i polityczne, faktycznie sprawując władzę w państwie.

Nowy obóz rządzący nazwano sanacją (od „sanare” – uzdrowić). Sanacja zapowiadała „uzdrowienie” życia publicznego z korupcji i partyjniactwa, w praktyce jednak prowadziła do stopniowego ograniczania demokracji parlamentarnej.

Konstytucja kwietniowa 1935 – wzmocnienie władzy prezydenta

Kolejnym ważnym aktem ustrojowym była konstytucja kwietniowa, uchwalona 23 kwietnia 1935 roku, już po śmierci Piłsudskiego przygotowywana jednak w jego duchu politycznym.

Jej główne cechy to:

• wzmocnienie roli prezydenta – głowa państwa stała się najważniejszym organem władzy, z szerokimi uprawnieniami;
• osłabienie parlamentu – ograniczenie roli Sejmu i Senatu w kontroli rządu;
• odejście od pełnej demokracji parlamentarnej – większy nacisk na „odpowiedzialność wobec narodu”, ale bez realnych mechanizmów kontroli obywatelskiej.

Konstytucja kwietniowa obowiązywała już krótko – tylko do wybuchu II wojny światowej, jednak na egzaminie często pojawia się w zestawieniu z konstytucją marcową jako przykład dwóch odmiennych modeli ustrojowych.

Gospodarka i społeczeństwo II Rzeczypospolitej

Trudny start – odbudowa po zaborach

Odrodzona Polska musiała zjednoczyć ziemie pochodzące z trzech różnych systemów gospodarczych: pruskiego, rosyjskiego i austriackiego. Różnice dotyczyły prawa, waluty, sieci kolejowej, a nawet miar i wag.

Państwo stawało przed kilkoma poważnymi problemami:

• zniszczenia wojenne – szczególnie na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego;
• bezrobocie i bieda – brak pracy zwłaszcza na wsi i w miastach wschodnich;
• ogromne różnice rozwojowe – np. uprzemysłowiona Wielkopolska i Śląsk kontra słabo rozwinięte Kresy Wschodnie.

Przez pierwsze lata po wojnie gospodarkę dotknęła hiperinflacja – gwałtowny spadek wartości pieniądza. Ceny rosły tak szybko, że ludzie potrafili wydawać pensję natychmiast po wypłacie, bo po kilku dniach była już warta mniej.

Reforma walutowa Władysława Grabskiego

Przełomem była reforma walutowa przeprowadzona przez premiera i ministra skarbu Władysława Grabskiego w latach 1924–1925.

Jej główne elementy to:

• wprowadzenie nowej waluty – złotego polskiego, który zastąpił niestabilną markę polską;
• utworzenie Banku Polskiego jako centralnego banku państwa;
• porządkowanie finansów publicznych – ograniczanie wydatków, walka z deficytem budżetowym.

Reforma Grabskiego ustabilizowała gospodarkę, choć nie rozwiązała wszystkich problemów, zwłaszcza biedy na wsi i bezrobocia.

Centralny Okręg Przemysłowy (COP)

W drugiej połowie lat 30. władze sanacyjne podjęły duży program inwestycyjny – budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. Była to jedna z największych inicjatyw gospodarczych II RP.

Najważniejsze założenia COP-u:

• lokalizacja przemysłu w środkowej części kraju – mniej narażonej na ewentualny atak Niemiec lub ZSRR;
• rozwój przemysłu zbrojeniowego i ciężkiego (huty, fabryki broni, zakłady chemiczne);
• tworzenie miejsc pracy w biednych regionach Małopolski i Kielecczyzny.

Choć COP nie został ukończony przed 1939 rokiem, zdołano zbudować wiele nowoczesnych zakładów i wzmocnić potencjał wojskowy państwa.

Struktura społeczeństwa – miasto i wieś

Społeczeństwo II RP było w większości chłopskie. Duża część ludności mieszkała na wsi, pracując w rolnictwie, często na małych, mało wydajnych gospodarstwach.

Podstawowe cechy struktury społecznej:

• chłopi – największa grupa; wielu z nich żyło w ubóstwie, bez dostępu do edukacji średniej czy opieki zdrowotnej;
• robotnicy – skoncentrowani w większych miastach i okręgach przemysłowych (Śląsk, Łódź, Warszawa);
• inteligencja – nauczyciele, urzędnicy, lekarze, inżynierowie; często zaangażowani w działalność społeczną i kulturalną;
• ziemianie – właściciele dużych majątków ziemskich, szczególnie na wschodzie kraju.

W miastach rozwijała się nowa warstwa średnia – kupcy, przedsiębiorcy, pracownicy biurowi. Dla wielu mieszkańców wsi przeprowadzka do miasta była szansą na lepsze życie, ale też ryzykiem bezrobocia.

Mniejszości narodowe w II RP

II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym. Znaczną część obywateli stanowili:

• Ukraińcy – głównie w Galicji Wschodniej i na Wołyniu;
• Białorusini – na północno-wschodnich terenach państwa;
• Żydzi – obecni przede wszystkim w miastach i miasteczkach całego kraju;
• Niemcy – m.in. na Pomorzu, Śląsku i w Wielkopolsce.

Mniejszości domagały się autonomii, szkół w swoim języku, udziału we władzy. Państwo polskie prowadziło wobec nich zróżnicowaną politykę – od prób współpracy po okresy zaostrzenia kursu (np. wobec Ukraińców).

Kultura, nauka i życie codzienne dwudziestolecia

Rozkwit kultury i nauki

Mimo trudności gospodarczych dwudziestolecie międzywojenne było czasem dużego ożywienia kulturalnego. Polska nauka i sztuka zyskały międzynarodowe uznanie.

Warto kojarzyć kilka nazwisk i dziedzin:

• Maria Skłodowska-Curie – kontynuowała badania we Francji, ale była symbolem osiągnięć polskiej nauki;
• Stefan Banach i lwowska szkoła matematyczna – jeden z najwybitniejszych matematyków świata, twórca analizy funkcjonalnej;
• Witold Gombrowicz, Bruno Schulz, Zofia Nałkowska, Maria Dąbrowska – pisarze i pisarki, których utwory są dziś lekturami szkolnymi;
• Julian Tuwim, Jan Brzechwa – poeci związani z kabaretami i satyrą, autorzy wierszy także dla dzieci;
• Karol Szymanowski – wybitny kompozytor, współtwórca nowoczesnej muzyki polskiej.

Rozwijały się kino, teatr i kabaret. Popularne były warszawskie sceny rewiowe, a filmy z udziałem Eugeniusza Bodo czy Hanki Ordonówny przyciągały tłumy.

Modernizacja i nowe obyczaje

Dwudziestolecie przyniosło modernizację życia codziennego. W dużych miastach pojawiły się:

• nowoczesne kamienice z elektrycznością i kanalizacją;
• rozwinięta komunikacja miejska – tramwaje, autobusy;
• nowe formy rozrywki – kina, kawiarnie, kluby sportowe.

Zmieniała się moda – szczególnie wśród młodych kobiet. Krótsze fryzury, prostsze sukienki, większa aktywność zawodowa i społeczna. W wielu domach radio stało się oknem na świat – całe rodziny zbierały się, aby słuchać wiadomości czy słuchowisk.

Szkolnictwo i oświata

Po 1918 roku trzeba było ujednolicić system edukacji odziedziczony po zaborcach. Państwo stopniowo wprowadzało powszechny obowiązek szkolny na poziomie szkoły podstawowej.

Główne kierunki zmian:

• tworzenie szkół z polskim językiem nauczania na całym obszarze kraju;
• walka z analfabetyzmem – w zaborze rosyjskim wielu dorosłych nie potrafiło czytać i pisać;
• rozwój uniwersytetów i szkół wyższych – m.in. Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warszawski, Politechnika Lwowska, KUL w Lublinie.

Nauczyciele byli często lokalnymi autorytetami, a szkoła – miejscem, gdzie młode pokolenie uczyło się historii i języka po wieloletniej germanizacji i rusyfikacji.

Relacje międzynarodowe II RP i droga do wojny

Polska między Niemcami a ZSRR

Po ustaleniu granic Polska znalazła się między dwoma potężnymi i niechętnymi jej sąsiadami: Niemcami i Związkiem Sowieckim. Oba państwa nie pogodziły się z utratą terytoriów na rzecz Polski.

Najważniejsze kierunki polityki zagranicznej II RP:

• sojusz z Francją – zawarty w latach 20., miał być gwarancją bezpieczeństwa przed Niemcami;
• pakt o nieagresji z ZSRR (1932) – miał zapewnić spokój na wschodniej granicy;
• deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami (1934) – czasowe odprężenie w relacjach z III Rzeszą.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest dwudziestolecie międzywojenne i jakie są jego ramy czasowe?

Dwudziestolecie międzywojenne to okres w historii między zakończeniem I wojny światowej a wybuchem II wojny światowej. Obejmuje lata 1918–1939.

Dla Polski to czas odrodzenia państwa po 123 latach zaborów, walk o granice, kształtowania ustroju II Rzeczypospolitej, kryzysów politycznych i gospodarczych, a jednocześnie dynamicznego rozwoju kultury.

Jakie były najważniejsze skutki I wojny światowej, które trzeba znać na egzamin ósmoklasisty?

Kluczowe skutki I wojny światowej to przede wszystkim ogromne straty ludzkie i zniszczenia gospodarcze oraz upadek wielkich imperiów: Austro‑Węgier, Cesarstwa Niemieckiego, Imperium Rosyjskiego i Osmańskiego.

Ważne jest też:

• powstanie nowych państw (m.in. Polska, Czechosłowacja, państwa bałtyckie),
• rewolucja bolszewicka w Rosji i powstanie ZSRR,
• zmiana układu sił w Europie i narastanie napięć społecznych, które sprzyjały skrajnym ideologiom (komunizm, faszyzm, nacjonalizm).

Na czym polegał traktat wersalski i dlaczego Niemcy nazywali go „dyktatem wersalskim”?

Traktat wersalski (1919) to główna umowa pokojowa po I wojnie światowej, zawarta z Niemcami. Ograniczał liczebność ich armii, nakładał wysokie reparacje wojenne, odbierał część terytoriów (m.in. na rzecz Polski i Francji), pozbawiał kolonii i uznawał Niemcy za winne wybuchu wojny.

Niemcy mówili o „dyktacie wersalskim”, ponieważ postanowienia traktatu były dla nich bardzo surowe, upokarzające i narzucone bez realnych możliwości negocjacji. To poczucie krzywdy później wykorzystali naziści w swojej propagandzie.

Jakie nowe państwa powstały w Europie po I wojnie światowej?

Po rozpadzie dawnych imperiów w Europie Środkowo‑Wschodniej powstało kilka nowych państw narodowych. Najczęściej wymieniane na egzaminie to:

• Polska – odrodzona po 123 latach zaborów,
• Czechosłowacja,
• Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (późniejsza Jugosławia),
• Litwa, Łotwa, Estonia – tzw. państwa bałtyckie,
• Finlandia.

Granice tych państw często nie pokrywały się dokładnie z obszarami zamieszkania poszczególnych narodów, co powodowało liczne konflikty graniczne.

Kiedy Polska odzyskała niepodległość i dlaczego 11 listopada jest datą symboliczną?

Za datę odzyskania przez Polskę niepodległości przyjmuje się 11 listopada 1918 roku, kiedy Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę nad wojskiem. Tego samego dnia zakończyły się działania wojenne na froncie zachodnim I wojny światowej.

W rzeczywistości proces odradzania państwa trwał dłużej – w różnych częściach ziem polskich władza przechodziła w polskie ręce w innych terminach (np. powstanie wielkopolskie wybuchło w grudniu 1918 r.). Dlatego 11 listopada ma charakter przede wszystkim symboliczny.

Jakie były różnice między Józefem Piłsudskim a Romanem Dmowskim?

Obaj działali na rzecz niepodległej Polski, ale mieli inne poglądy i sojuszników. Józef Piłsudski wywodził się z tradycji socjalistycznych, stawiał na walkę z Rosją i w czasie wojny współpracował z państwami centralnymi (Austro‑Węgry, Niemcy). Był organizatorem Legionów, później Naczelnikiem Państwa i twórcą Wojska Polskiego.

Roman Dmowski był liderem Narodowej Demokracji (endecji), opierał się na współpracy z państwami Ententy (Francja, Wielka Brytania). Reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu i współtworzył korzystne dla Polski postanowienia traktatu wersalskiego. Na egzaminie warto umieć wskazać ich różne orientacje polityczne i dyplomatyczne.

Jakie konflikty zbrojne towarzyszyły kształtowaniu granic II Rzeczypospolitej?

Po 1918 roku Polska musiała dopiero wywalczyć swoje granice. Najważniejsze konflikty to:

• powstanie wielkopolskie (1918–1919) – zwycięskie, przyniosło przyłączenie Wielkopolski,
• powstania śląskie (1919–1921) – trzy zrywy ludności polskiej na Górnym Śląsku, dzięki którym część regionu przyłączono do Polski,
• wojna polsko‑ukraińska (1918–1919) – spór o Galicję Wschodnią i Lwów, zakończony przyłączeniem tych terenów do Polski,
• wojna polsko‑bolszewicka (1919–1921) – konflikt z Rosją bolszewicką o wschodnią granicę, z kluczową Bitwą Warszawską 1920 r.

Były też spory graniczne, m.in. o Zaolzie z Czechosłowacją.

Kluczowe obserwacje

• Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939) to kluczowy okres między I a II wojną światową, w którym Polska odzyskała niepodległość i zaczęła budować państwo od podstaw.
• Skutki I wojny światowej to m.in. ogromne straty ludzkie, zniszczenia gospodarcze, upadek wielkich imperiów (Austro-Węgry, Niemcy, Rosja, Imperium Osmańskie) oraz powstanie nowych państw w Europie Środkowo-Wschodniej.
• Traktat wersalski z 1919 r. na nowo ukształtował granice Europy, obciążył Niemcy odpowiedzialnością za wybuch wojny, nałożył na nie reparacje i ograniczenia militarne oraz doprowadził do powstania Ligi Narodów i Wolnego Miasta Gdańska.
• Niemcy uznały traktat wersalski za „dyktat wersalski” z powodu poczucia upokorzenia związanego z utratą terytoriów, ograniczeniem armii i koniecznością płacenia wysokich odszkodowań, co później wykorzystali naziści.
• Po I wojnie światowej powstały nowe państwa, m.in. Polska, Czechosłowacja, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia oraz Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, co wywołało liczne konflikty o granice.
• Odrodzenie Polski było procesem, a nie jednorazowym aktem – kluczowe daty to m.in. 7 listopada 1918 (rząd Daszyńskiego w Lublinie), 10 listopada 1918 (powrót Piłsudskiego do Warszawy) i 11 listopada 1918 (przekazanie mu władzy wojskowej).

Te artykuły też mogą Cię zaciekawić:

• 

  Systemy gospodarcze świata – zagadnienia maturalne

• 

  Jak zapamiętać daty historyczne? Skuteczne metody i techniki

• 

  Historia Polski na egzaminie: jak uporządkować…

• 

  Jak zapamiętać daty historyczne? Sprawdzone metody

• 

  Najważniejsze daty w historii Polski, które musisz…

• 

  Jak skutecznie powtórzyć najważniejsze wydarzenia…