Uczeń jest gnębiony przez rówieśników w szkole – co robić?
Przemoc rówieśnicza nie jest zjawiskiem marginalnym – więcej niż 60% uczniów deklaruje, że doświadcza agresji ze strony innych osób w klasie lub grupie. Niestety rodzice nie zawsze wiedzą, jak reagować i jakie mają możliwości, gdy ich dziecko zgłasza problem dręczenia w szkole. W tym artykule przyglądamy się procedurom obowiązującym w przypadku przemocy rówieśniczej i narzędziom, które pomagają w takich sytuacjach.
Różne oblicza przemocy rówieśniczej
Jak wynika z raportu „Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023” opracowanego przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę aż 79% dzieci i nastolatków doświadczyło przynajmniej raz przemocy lub zaniedbania, przy czym najczęściej zgłaszaną formą przemocy jest przemoc rówieśnicza (66%). Ze zjawiskiem przemocy rówieśniczej związane jest pojęcie bullyingu. Jest to rodzaj przemocy fizycznej lub psychicznej, która charakteryzuje się takimi cechami jak:
intencjonalność (świadome działanie w określonym celu);
nierównowaga sił (występuje wyraźny podział na ofiarę i sprawcę);
powtarzalność (uporczywe nękanie).
Dodatkowo sprawca często dopuszcza się przemocy przy świadkach (np. innych uczniach), co wzmacnia u ofiary poczucie poniżenia. Jeżeli uczeń jest gnębiony nie tylko w szkole, ale również w Internecie, wówczas możemy mówić o cyberprzemocy. Jednym z jej przejawów jest hejt, czyli agresja słowna polegająca m.in. na zamieszczaniu obraźliwych komentarzy i ośmieszających wpisów. Ponadto często bagatelizowaną formą przemocy rówieśniczej jest przemoc relacyjna, która polega na wykluczeniu ofiary z grupy.
Odpowiedzialność szkoły wobec przemocy rówieśniczej
Każdemu uczniowi przysługują pewne prawa określone w statucie szkoły (zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 17 ustawy – Prawo oświatowe statut szkoły publicznej powinien zawierać między innymi „prawa i obowiązki uczniów, w tym przypadki, w których uczeń może zostać skreślony z listy uczniów szkoły, a także tryb składania skarg w przypadku naruszenia praw ucznia”. Analogiczny przepis ma zastosowanie do szkół niepublicznych, zgodnie z art. 172 ust. 2 pkt 5 ustawy – Prawo oświatowe, „prawa i obowiązki pracowników oraz uczniów szkoły lub placówki, w tym przypadki, w których uczeń może zostać skreślony z listy uczniów szkoły lub placówki, a także tryb składania skarg w przypadku naruszenia praw uczniów”. Co ważne, podstawowe prawa ucznia, wynikające z różnych aktów prawnych, obejmują m.in. prawo do bezpieczeństwa, wiedzy o bezpieczeństwie i uzyskania pomocy, a także prawo do godności. W związku z tym szkoła nie może nie reagować na zgłoszenia dotyczące przemocy rówieśniczej, która zagraża bezpieczeństwu dziecka. Ponadto w związku z Ustawą z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 1606) szkoła ma obowiązek wdrożenia standardów ochrony małoletnich, które obejmują m.in. procedury postępowania wobec przemocy rówieśniczej.
Jakie działania powinna podjąć szkoła w przypadku nękania ucznia przez rówieśników?
Zgodnie z prawem oświatowym oraz Kartą Nauczyciela jednym z obowiązków dyrektora szkoły oraz nauczyciela jest zapewnienie bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Co ważne, odpowiedzialność dyrektora i nauczyciela względem uczniaodnosi się również do reagowania na przejawy przemocy rówieśniczej (np. przemocy werbalnej, fizycznej, cyberprzemocy). W praktyce procedury obowiązujące w szkołach obejmują:
zabezpieczenie ucznia, w tym czasowe odseparowanie sprawcy od ofiary;
wysłuchanie relacji ofiary, sprawcy i świadków zdarzenia;
zgromadzenie dowodów nękania (np. nagrań, zdjęć);
sporządzenie planu pomocy dla dziecka;
wspólne działanie zespołu wychowawczo-profilaktycznego / zespołu interwencyjnego;
zapewnienie wsparcia ofierze przemocy (np. pomocy psychologicznej, spotkania z rodzicami);
działania wobec sprawcy przemocy (np. rozmowa dyscyplinująca, upomnienie, nagana);
w razie konieczności poinformowanie organów zewnętrznych (np. Policji, ośrodka pomocy społecznej, sądu rodzinnego).
monitorowanie sytuacji.
Co mogą zrobić rodzice, gdy dziecko jest gnębione w szkole?
Rodzice, którzy podejrzewają lub mają pewność, że ich dziecko doświadcza nękania w szkole, powinni najpierw porozmawiać z dzieckiem. Ważne jest, aby nie bagatelizować problemu i nie zachęcać dziecka do samodzielnej konfrontacji ze sprawcą. Następnie należy skontaktować się ze szkołą i zgłosić problem wychowawcy klasy lub pedagogowi szkolnemu (psychologowi). W poważnych sytuacjach lub w razie braku wsparcia u nauczyciela czy pedagoga należy zgłosić się do dyrektora szkoły. Jeżeli szkoła nie reaguje na zgłoszenie lub doszło do eskalacji przemocy, wówczas należy interweniować w zewnętrznych instytucjach, takich jak:
kuratorium oświaty – gdy szkoła nie podejmuje żadnego działania;
Rzecznik Praw Dziecka – jeżeli doszło do naruszenia praw lub dobra dziecka;
Policja, ośrodek pomocy społecznej, sąd rodzinny – jeżeli gnębienie nosi znamiona przestępstwa (np. groźby, znęcanie się fizyczne i/lub psychiczne, rozpowszechnianie informacji o dziecku w Internecie).
Kto może pomóc w przypadkach przemocy rówieśniczej?
Kompleksowe wsparcie w przypadkach przemocy rówieśniczej (bullyingu, cyberprzemocy) może zapewnić kancelaria prawna specjalizująca się w prawie oświatowym. Prawnik przeprowadzi analizę prawną przypadku, wskaże narzędzia prawne pomocne w takich sytuacjach oraz doradzi, w jaki sposób udokumentować szkodliwe zachowania rówieśników dziecka. Prawnik oświatowy może również reprezentować ucznia przed szkołą, organami nadzoru pedagogicznego i w postępowaniach sądowych. Rodzice zyskają także wsparcie w razie konieczności złożenia zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa. Kancelaria może też zapewnić pomoc w dochodzeniu roszczeń w razie niewystarczającej reakcji ze strony szkoły.
Uwaga: Kancelaria prawa oświatowego może również zapewniać wsparcie prawne szkole, która zmaga się z problemem przemocy rówieśniczej.
